Buddyzm · szamanizm syberyjski · sufizm
Trzy tradycje, które nie są rodzinąZestawione po to, żeby je rozdzielić
Buddyzm, szamanizm syberyjski i sufizm trafiają na Zachodzie do jednej szuflady z napisem „mistycyzm Wschodu”. Szuflada jest wygodna i całkowicie fałszywa. Pierwszy to religia obejmująca setki milionów wyznawców, z kanonem, klasztorami i sporami doktrynalnymi ciągnącymi się dwa tysiące lat. Drugi to praktyka konkretnych ludów Syberii, związana z rodem, terytorium i powołaniem, którego się nie wybiera. Trzeci to wewnętrzny nurt islamu, nierozerwalnie związany z prawem i modlitwą tej religii. Nie mają wspólnego źródła, nie mówią o tym samym innymi słowami i nie potrzebują siebie nawzajem. Stawiamy je obok siebie z jednego powodu: każde z nich zostało w drugiej połowie XX wieku przerobione na zachodni produkt. Ta strona pokazuje, jak wygląda oryginał i co dokładnie wypadło po drodze.
Zanim zaczniemy
Dlaczego akurat te trzy
Zestawienie ma sens nie przez podobieństwo, tylko przez wspólny los w zachodnim obiegu. Gdyby chodziło o pokrewieństwo, trzeba by porównywać buddyzm z dżinizmem, a sufizm z chrześcijańską teologią mistyczną. Tutaj kryterium jest inne: bierzemy trzy tradycje, które sprzedano temu samemu odbiorcy pod tym samym hasłem, i sprawdzamy, jak bardzo różnią się w środku. Im dokładniej opisze się różnice, tym wyraźniej widać, że wspólny worek jest wytworem rynku, a nie religioznawstwa. Układ trzech kolumn robi jeszcze jedno. Pokazuje, że każda z tych tradycji ma własną odpowiedź na pytania, których pozostałe w ogóle sobie nie zadają. Różnica jest tu informacją, nie przeszkodą.
Oś pierwsza
Trzy bramy
Zamiast pytać „w co oni wierzą”, pytamy „jak się do tego wchodzi”. Na to pytanie każda z tych trzech tradycji odpowiada inaczej, a odpowiedzi da się porównać wprost.
Pytanie o wejście jest praktyczniejsze niż pytanie o wiarę. Deklaracje przekonań brzmią podobnie w każdym języku duchowości, procedura wejścia obnaża strukturę. W buddyzmie brama ma formę aktu: przyjęcia schronienia, wypowiadanego wobec wspólnoty i wiążącego się z zobowiązaniami etycznymi. Na Syberii bramy nie otwiera się samodzielnie — powołanie przychodzi, bywa odmawiane, bywa chorobą, a potwierdza je ród i starsi praktycy. W sufizmie wejście oznacza przyjęcie do bractwa przez konkretnego przewodnika, w łańcuchu przekazu, który daje się wyliczyć pokolenie po pokoleniu. Trzy odpowiedzi, trzy zupełnie różne rozumienia tego, kto o wejściu decyduje: człowiek, siła spoza niego, albo instytucja z pamięcią.
Oś druga · podpis tej strony
Co wzięto, a co zostawiono
Każda z tych trzech tradycji doczekała się zachodniej przeróbki. Za każdym razem po lewej zostaje technika, a po prawej — przygaszonej — ląduje to samo: wspólnota, zobowiązanie i cel. To nie jest zarzut wobec pojedynczych ludzi, tylko opis powtarzalnego wzorca.
Wzorzec powtarza się z niepokojącą regularnością. Za każdym razem zostaje technika, a znika wszystko, co ją utrzymywało: wspólnota, zobowiązanie i cel, do którego prowadziła. Uważność daje się wyjąć z ośmiu członów ścieżki i sprzedać jako narzędzie skupienia bez etyki. Szamanizm rdzeniowy zebrał podróż w rytmie bębna z kilkunastu kultur i odciął ją od rodu, terytorium i odpowiedzialności wobec konkretnych ludzi. Sufizm w wersji eksportowej zachował wirowanie i poezję, oddzielając je od modlitwy i prawa islamu. To nie jest oskarżenie osób, które takie kursy prowadzą albo w nich uczestniczą. To opis mechanizmu rynkowego: sprzedaje się to, co można przekazać w weekend, a zobowiązania na całe życie nie mieszczą się w ofercie.
Dwie rzeczy do wiedzenia
Zanim pójdziesz dalej
Trzy kolumny obok siebie kuszą, żeby czytać je poziomo, a tam ta sama polszczyzna oznacza trzy różne rzeczy. „Wspólnota” to raz klasztor z regułą i święceniami, raz ród i wieś, która zna szamana od dziecka, raz bractwo skupione wokół jednego mistrza i łańcucha jego poprzedników. „Nauczyciel” to raz ktoś, kto udziela ślubowań, raz ktoś, kto pomaga przeżyć powołanie przychodzące bez pytania, raz szejch, który sam ma nad sobą szejcha. Nawet „wtajemniczenie” w każdej rubryce znaczy co innego. Tabela pokazuje różnice, ale spłaszcza je do jednego wiersza — i w tym spłaszczeniu ginie najwięcej.
Nie o wszystkich trzech wiemy tyle samo, choć układ strony może to sugerować. Buddyzm opisuje sam siebie od dwóch tysięcy lat: ma kanon, komentarze i spory prowadzone na piśmie przez ludzi ze środka. Sufizm też pisał o sobie dużo, tyle że na Zachód dotarła z tego wąska i starannie wybrana część. Praktyki syberyjskie znamy głównie z zapisków przyjezdnych — podróżników, urzędników, misjonarzy, później etnografów — a spora część z nich przyjeżdżała po to, żeby te praktyki wygasić. Syberyjska kolumna bywa więc uboższa nie dlatego, że tradycja była uboższa, tylko dlatego, że notował ją ktoś z zewnątrz i nie zawsze życzliwy.