Na czym to stoiWzmianki u poetów greckich od VI wieku p.n.e.; pełna opowieść u dwóch autorów rzymskich z I wieku p.n.e.; sceny na naczyniach.

Według greckich poetów Orfeusz pochodził z Tracji, grał tak, że słuchały go zwierzęta i skały, zszedł po zmarłą żonę do świata podziemnego i wyprosił jej powrót pod warunkiem, że nie obejrzy się za siebie. Obejrzał się. Zginął rozszarpany przez kobiety trackie, a jego głowa dopłynęła do Lesbos i tam dalej wieszczyła.

Pierwsze wzmianki o nim są szóstowieczne i krótkie; całość opowieści składa się dopiero u autorów rzymskich, pięćset lat później. Warunek nieoglądania się — to, co dziś jest w tej historii najbardziej pamiętane — pojawia się właśnie u nich, a nie w wersjach najstarszych.

Dla tego działu ważne jest, kto to opowiada. Każde zdanie o Orfeuszu zapisał Grek albo Rzymianin. Trakowie nie zostawili o nim ani jednego słowa — tak jak nie zostawili ani jednego słowa o niczym innym. „Tracki śpiewak” jest więc grecką postacią umieszczoną w Tracji, a nie tracką postacią, którą Grecy opisali.

To rozróżnienie nie jest czepianiem się. Grecy regularnie umieszczali w Tracji to, co uważali za dzikie, dawne i potężne — tak samo jak w Scytii i w Egipcie. Pochodzenie bohatera bywało u nich charakterystyką, a nie adresem.

Na czym to stoiPoematy orfickie zachowane we fragmentach i w cytatach; kpiny Platona z wędrownych wtajemniczycieli; hymny orfickie z późniejszych stuleci.

Pod imieniem Orfeusza krążył w świecie greckim zbiór poematów i obrzędów. Opowiadały one dzieje bogów inaczej niż Hezjod i kończyły się sceną, która jest całym sednem: Tytani rozszarpali i pożarli dziecięcego Dionizosa, Zeus spalił ich piorunem, a z popiołu powstał człowiek.

Z tego wynika cała reszta. Człowiek nosi w sobie dwie rzeczy: winę Tytanów i cząstkę pożartego boga. Życie jest więc spłatą długu, a dusza wraca w kolejnych ciałach, dopóki go nie spłaci. Stąd zakaz jedzenia mięsa, zakaz krwawej ofiary, przepisy o czystości i obrzędy wtajemniczenia.

Zwróć uwagę, jak bardzo to odbiega od zwykłej religii greckiej, w której ofiara ze zwierzęcia jest rdzeniem obrzędu, a po śmierci wszystkich czeka to samo blade trwanie. Orfizm obiecał coś innego: że losem po śmierci da się pokierować i że zależy on od tego, jak się żyło.

W Atenach traktowano to z mieszaniną ciekawości i pogardy. Platon wyśmiewa wędrownych wtajemniczycieli chodzących od drzwi do drzwi z księgami Orfeusza i obiecujących oczyszczenie za opłatą — co jest zarazem najlepszym dowodem, że tacy ludzie istnieli i mieli klientów.

Na czym to stoiZwęglony zwój, odczytany i wydany; kontekst grobowy z datowaniem na czwarty wiek p.n.e.

W tysiąc dziewięćset sześćdziesiątym drugim roku przy budowie drogi pod Salonikami znaleziono w grobie zwęglony zwój papirusu. Leżał na skraju stosu pogrzebowego i dlatego się zwęglił zamiast spłonąć. Jest to najstarsza zachowana książka Europy.

Tekst jest komentarzem: przytacza wersy poematu przypisywanego Orfeuszowi i objaśnia je, a objaśnia je alegorycznie — bogowie są w nim siłami przyrody, a mit zaszyfrowanym opisem powstania świata. Pierwsza część zwoju dotyczy natomiast obrzędu: ofiar dla dusz i postępowania z nimi.

Znaczenie tego znaleziska dla całej sprawy jest trudne do przecenienia. Do tysiąc dziewięćset sześćdziesiątego drugiego roku poematy orfickie znano wyłącznie z późnych cytatów u autorów chrześcijańskich i neoplatońskich, więc można było podejrzewać, że całość jest wytworem późnym. Zwój pokazał, że takie poematy krążyły i były komentowane już w czwartym wieku przed naszą erą.

Zwój znaleziono po greckiej stronie dzisiejszej granicy, około stu kilometrów od niej. To jest dobra miara tego, jak mało znaczą tu współczesne granice przy mówieniu o starożytności.

Na czym to stoiZbiór zachowany w rękopisach; wskazówki kadzidłowe przy poszczególnych hymnach; datowanie na podstawie języka i realiach.

Zachował się zbiór osiemdziesięciu siedmiu krótkich hymnów przypisywanych Orfeuszowi. Każdy jest wezwaniem jednego bóstwa i składa się głównie z nagromadzenia przydomków — po kilkanaście na hymn — zakończonego krótką prośbą.

Przy większości z nich stoi wskazówka, jakie kadzidło spalić: mirrę, styraks, ziarna zbóż, mak albo samą mannę. Zbiór jest więc użytkowy — to nie poezja do czytania, tylko porządek wezwań dla wspólnoty odprawiającej nocne obrzędy.

Powstał późno, w Azji Mniejszej, kilkaset lat po zwoju z Derweni. Warto to trzymać w pamięci, bo w popularnych opracowaniach hymny bywają podawane jako świadectwo religii sprzed Homera. Są świadectwem czegoś innego: żywej praktyki wspólnot czczących po grecku w czasach rzymskich.

Układ — imię, sto przydomków, kadzidło, prośba — jest tym samym układem, który powróci potem w księgach zaklęć europejskiego nowożytnego i zostanie tam do dziś. To jest jeden z najdłuższych ciągów formalnych, jakie da się w tej dziedzinie wskazać.