Na wapiennym płaskowyżu w środkowej części wyspy zbiega się kilkadziesiąt par równoległych rowków wyżłobionych w litej skale. Przecinają się pod różnymi kątami, nakładają jedne na drugie, rozwidlają i urywają. Rozstaw między rowkami w parze jest w przybliżeniu stały i wynosi około metra czterdziestu.

Głębokość dochodzi miejscami do kilkudziesięciu centymetrów, a przekrój poprzeczny jest najczęściej klinowy, zwężający się ku dołowi, a nie półkolisty. Jest to obserwacja techniczna o znaczeniu rozstrzygającym: koło zostawia ślad o dnie płaskim albo zaokrąglonym, natomiast płoza ciągnięta po miękkim kamieniu żłobi klin.

Stąd najczęściej przyjmowane objaśnienie: nie są to koleiny od wozów, lecz ślady po saniach albo po wleczonych nosidłach o dwóch płozach, ciągniętych wielokrotnie tą samą trasą. Miejscowy wapień jest miękki, a po deszczu mięknie jeszcze bardziej, więc każde przejście pogłębia bruzdę, którą zrobiło poprzednie.

Krzyżowanie się tras wskazuje na długie użytkowanie i na zmieniające się kierunki, a nie na jeden zaplanowany układ dróg. Co wożono, nie wiadomo: proponuje się kamień z łomów, ziemię wynoszoną na tarasy uprawne oraz płody rolne. Żadnej z tych możliwości nie da się na razie wykazać.

Na czym to stoiKilkadziesiąt par rowków o w przybliżeniu stałym rozstawie, przecinających się i nakładających; przekrój poprzeczny najczęściej klinowy; miejscami głębokość kilkudziesięciu centymetrów.

Czego tu nie wolno przeoczyćKlinowy przekrój przemawia przeciw wozom kołowym i za wleczonymi płozami, ale nie rozstrzyga, co wożono ani kiedy. Rozstaw bywa podawany jako stały — w rzeczywistości waha się między parami.

To jest przy koleinach rzecz najbardziej uderzająca i najczęściej przywoływana. W kilku punktach wybrzeża pary rowków dochodzą do linii wody, wchodzą pod nią i dają się śledzić dalej po dnie, na głębokości kilku metrów. W innych miejscach, na klifach zachodnich, biegną prosto ku krawędzi i urywają się nad kilkudziesięciometrową przepaścią.

Objaśnienia są dwa i nie wykluczają się wzajemnie. Pierwsze: poziom Morza Śródziemnego był w epoce brązu niższy niż dziś i podnosił się od tego czasu, więc pas lądu, po którym biegły te trasy, znalazł się pod wodą. Drugie: wybrzeże tych wysp cofa się przez obrywanie się klifów i osuwanie bloków, więc dalszy ciąg trasy po prostu odpadł do morza.

Oba objaśnienia mają oparcie w rzeczach mierzalnych: w krzywych zmian poziomu morza w tym basenie i w obserwowanym do dziś cofaniu się tutejszych klifów, w tym w wielkich obrywach odnotowanych w czasach nowożytnych. Nie trzeba więc ani zatopionej cywilizacji, ani nagłej katastrofy, żeby wyjaśnić, dlaczego droga kończy się w wodzie.

Warto to powiedzieć wprost, bo właśnie na tym szczególe opierają się najdalej idące opowieści o Malcie. Koleiny pod wodą są faktem zmierzonym i widocznym dla każdego, kto tam zanurkuje. Wniosek, że skoro są pod wodą, to musiały je zostawić ludzie sprzed potopu albo mieszkańcy zatopionego lądu, nie wynika z niczego — bo morze podnosi się bez żadnej katastrofy, po prostu powoli.

Na czym to stoiPary rowków schodzące pod wodę i dające się śledzić po dnie na głębokości kilku metrów; rowki urywające się na krawędziach klifów; zmierzone krzywe podnoszenia się poziomu morza w tym basenie; udokumentowane obrywy klifowe.

Czego tu nie wolno przeoczyćObecność kolein pod wodą nie dowodzi ich wielkiej dawności ponad to, co wynika z tempa podnoszenia się morza i cofania klifów. Wyprowadzanie z niej zatopionej cywilizacji nie ma podstawy.

Wiek znaleziska oznacza się dziś najczęściej metodami opartymi na materiale organicznym albo na warstwie, w której rzecz leżała. Koleina jest ubytkiem w litej skale: nie ma w niej węgla do oznaczenia, nie ma warstwy, która by ją przykryła w znanym momencie, i nie ma przedmiotu, który by leżał w niej nienaruszony od czasu powstania.

Poszlaki, jakie się przywołuje, są trzy i każda jest słaba. Pierwsza: w pobliżu części zespołów leżą stanowiska z epoki brązu, więc wiąże się koleiny z nimi — ale sąsiedztwo to nie związek. Druga: niektóre koleiny są przecięte przez grobowce punickie, co dowodzi tylko tyle, że są od nich starsze. Trzecia: rozstaw porównuje się z rozstawem znanych pojazdów, co przy wleczonych płozach niczego nie przesądza.

Dlatego przedział, w jakim się je umieszcza, jest szeroki — od późnego neolitu po okres rzymski — a różni badający kładą je w różnych jego częściach. Możliwe też, i bywa to wskazywane, że nie powstały wszystkie w jednym czasie, lecz przez tysiąclecia, gdy kolejne pokolenia wlekły ładunki tymi samymi wygodnymi trasami.

Dla atlasu jest to karta o samej metodzie i dlatego zamyka tę sekcję. Nie każda rzecz stara daje się datować, a brak daty nie jest zaproszeniem do wypełnienia luki czymkolwiek. Uczciwa odpowiedź brzmi: wiemy, że ktoś to wyżłobił, wiemy najprawdopodobniej czym, nie wiemy kiedy ani po co — i tak to zapisujemy.

Na czym to stoiBrak materiału organicznego w rowkach; przecięcie części kolein przez grobowce punickie, dowodzące jedynie ich wcześniejszości; sąsiedztwo stanowisk z epoki brązu.

Czego tu nie wolno przeoczyćPrzedział datowania jest szeroki i sporny, a koleiny nie muszą pochodzić z jednego okresu. Zestawianie ich z kulturą świątynną jest przyzwyczajeniem, nie ustaleniem.

Na wzgórzu nad zatoką na południowym wschodzie wyspy leży stanowisko, którego warstwy układają się w ciąg bez odpowiednika w tej części Śródziemnomorza. Na dole jest budowla megalityczna z epoki świątyń, czyli z tego samego czasu co Ġgantija i Tarxien. Wyżej leżą warstwy fenickie i punickie, w których to samo miejsce służy sanktuarium bogini nazywanej Asztarte.

Jeszcze wyżej wchodzi Rzym i sanktuarium działa dalej, tyle że bogini nosi teraz imię Junony. Nad tym leżą warstwy późnoantyczne z bazyliką chrześcijańską i zabudowaniami klasztornymi, użytkowanymi jeszcze w ósmym wieku naszej ery. Cztery tysiące lat obrzędu w jednym punkcie, bez porzucenia miejsca.

Rzecz jest w atlasie ważna z powodu, który warto nazwać wprost, bo bywa mylony. Ciągłość MIEJSCA nie dowodzi ciągłości wiary. Nikt tu nie czcił nieprzerwanie tej samej bogini pod zmieniającymi się imionami — kolejne wspólnoty zastawały gotowy, wyrównany plac z murami, wodą i drogą, i robiły z niego użytek po swojemu.

To samo opisujemy w kilkunastu innych miejscach atlasu: na wyżynach w Judzie, w kościołach nad dawnymi źródłami w Bretanii i przy placu świątynnym w Jerozolimie. Miejsce święte jest przede wszystkim MIEJSCEM PRZYGOTOWANYM, a przygotowanie kosztuje tak dużo, że następcy wolą je przejąć niż zaczynać od nowa.

Na czym to stoiWarstwy megalityczne, punickie wota i inskrypcje z imieniem bogini, rzymskie elementy architektoniczne, mury bazyliki i pomieszczeń klasztornych.

Czego tu nie wolno przeoczyćCiągłość użytkowania miejsca jest tu udokumentowana warstwami. Nie wynika z niej jednak żadna ciągłość wierzeń ani przekazywanie kultu z pokolenia na pokolenie — kolejne wspólnoty zastawały przygotowane miejsce i używały go po swojemu.

Są to dwa niewielkie marmurowe słupki z drugiego wieku przed naszą erą, wystawione przez dwóch braci jako dar dla boga zwanego panem Tyru. Napis powtórzono na nich dwa razy: w języku fenickim, pismem, którego w osiemnastym wieku nikt już nie umiał odczytać, oraz po grecku, czyli w języku doskonale znanym.

Taki układ nazywa się dwujęzykiem i jest dla odczytywania martwych pism rzeczą bezcenną, bo pozwala przyłożyć znane do nieznanego znak po znaku. W tysiąc siedemset pięćdziesiątym ósmym roku wykonano na ich podstawie odczytanie alfabetu fenickiego — a ponieważ pismem tym posługiwały się porty całego Śródziemnomorza, otworzyło to dostęp do setek inskrypcji od Libanu po Hiszpanię.

Przedmioty te mają też dzieje własne, dobrze pokazujące epokę. Jeden z nich trafił jako dar do Paryża pod koniec osiemnastego wieku i tam pozostał; drugi jest na Malcie. Rozdzielono więc parę, która przez dwa tysiące lat stała razem, i jest to rzecz typowa dla całego obiegu zabytków tamtego stulecia.

Dla atlasu wniosek jest jeden i mocny. Malta, o której cała poprzednia część tej strony mówi, że NIE ZOSTAWIŁA ani jednego zdania pisma, dała Europie klucz do odczytania cudzego pisma. Te same wyspy, dwa i pół tysiąca lat później, w zupełnie innej warstwie kulturowej.

Na czym to stoiDwa marmurowe słupki z napisem powtórzonym po fenicku i po grecku, z formułą daru złożonego przez dwóch braci.

Czego tu nie wolno przeoczyćSłupki nie są maltańskie w sensie kultury świątynnej — pochodzą z warstwy punickiej, młodszej od Tarxien o ponad dwa tysiące lat. Zestawianie ich z megalitami jest błędem chronologicznym, który zdarza się w wydawnictwach popularnych.

W siedemdziesiątym roku przed naszą erą namiestnik prowincji, do której należały wtedy te wyspy, stanął w Rzymie przed sądem oskarżony o zdzierstwo. Wśród zarzutów znalazło się ograbienie czczonej tu świątyni bogini oraz zagarnięcie wyrobów tkackich z warsztatów działających na wyspie.

Mowa oskarżycielska zachowała się w całości i jest przez to jednym z najwcześniejszych szczegółowych zapisów o tym, co na Malcie stało i co było warte kradzieży. Dowiadujemy się z niej, że świątynia była zasobna, znana i traktowana jako nietykalna, oraz że wyspy miały wytwórczość, która opłacała się wywozić.

Trzeba przy tym pamiętać, czym jest to źródło. Jest to mowa STRONY OSKARŻAJĄCEJ, ułożona po to, by przekonać sąd, więc dobór szczegółów i ich natężenie służą celowi procesowemu. Nie znaczy to, że zarzuty są nieprawdziwe — znaczy, że opis świątyni pochodzi od kogoś, komu zależało, by wyglądała jak najokazalej.

Dla tej strony sprawa jest ważna z osobnego powodu. Pokazuje moment, w którym Malta wchodzi do PISANYCH dziejów cudzą ręką: nie z własnego zapisu, którego nie ma, lecz jako pozycja w rachunku krzywd sporządzonym w Rzymie.

Na czym to stoiZachowana w całości mowa oskarżycielska z procesu, wymieniająca świątynię bogini na wyspie oraz miejscowe wyroby tkackie.

Czego tu nie wolno przeoczyćUtożsamienie świątyni z mowy ze stanowiskiem Tas-Silġ jest szeroko przyjmowane, ale opiera się na zbieżności położenia i rangi, nie na inskrypcji. Nie zostało wykazane ponad wątpliwość.

Po osadnikach z wybrzeża lewantyńskiego i po okresie zależności od Kartaginy zostały na wyspach setki grobów wykutych w miękkiej skale: szyb pionowy, a z niego wejście do jednej lub dwóch komór. Ciała składano nierzadko po spopieleniu, w urnach, wraz z wyposażeniem.

Wyposażenie jest tym, co czyni te groby ciekawymi. Obok naczyń miejscowych i fenickich leżą tam przedmioty egipskie albo wzorowane na egipskich: skarabeusze, figurki karłowatego bóstwa opiekującego się porodem i domem, amulety w kształcie oka. Egipt nigdy tych wysp nie zajmował — te rzeczy przypłynęły jako towar.

Wynika z tego obraz, który warto zapamiętać przy całym Śródziemnomorzu. Przedmiot ochronny podróżuje ŁATWIEJ niż wiara, bo nie wymaga ani wspólnego języka, ani nauki: wystarczy, że kupujący uwierzy, iż działa. Amulet egipski w punickim grobie na Malcie nie dowodzi obecności Egipcjan ani egipskiej religii — dowodzi, że działał handel.

Trzeba też powiedzieć o sprawie najczęściej podnoszonej przy kulturze punickiej, czyli o ofiarach z dzieci. Pochówki niemowląt w naczyniach znane są z kolonii tego kręgu na zachodzie Morza Śródziemnego i spór o ich charakter trwa. Na samej Malcie materiał wykazujący taką praktykę jest znikomy i niejednoznaczny.

Na czym to stoiKomory grobowe wykute w skale, urny z przepalonymi kośćmi, naczynia fenickie i miejscowe, skarabeusze, figurki bóstwa opiekuńczego domu i amulety w kształcie oka.

Czego tu nie wolno przeoczyćObecność przedmiotów egipskich nie dowodzi obecności Egipcjan ani ich religii. Przedmiot ochronny przechodzi przez granice kulturowe jako towar i nie niesie ze sobą nauki, z której wyrósł.

Na zachodnim krańcu Gozo, w klifie opadającym ku morzu, wycięto w skale niewielki zespół: prostokątną komorę z wykutymi w ścianach niszami, taras wyrównany przed nią oraz zbiornik na wodę deszczową. Miejsce jest trudno dostępne i widoczne z morza z dużej odległości.

Nisze służyły najprawdopodobniej do ustawiania wotów albo niewielkich wizerunków; znaleziono tu ślady użytkowania z okresu punickiego i rzymskiego. Sam układ — obrzęd nad wodą, z zapasem wody słodkiej i z widokiem na szlak żeglugi — powtarza się w całym basenie Morza Śródziemnego przy sanktuariach związanych z podróżą morską.

Nie wiemy, komu je poświęcono, bo nie zachowała się żadna inskrypcja imienna. Wskazuje się na bóstwa opiekujące się żeglugą, co jest sensowne, ale pozostaje wnioskiem z położenia, a nie ustaleniem z zapisu.

Dla atlasu jest to karta o tym, że wyspa na szlaku żyje szlakiem. Sanktuarium nad przylądkiem nie służy mieszkańcom idącym z wioski — służy tym, którzy przepływają i chcą, żeby przepłynąć się udało. Ta sama zasada tłumaczy trzysta ołtarzy wyłowionych z morza u wybrzeży Niderlandów.

Na czym to stoiKomora wykuta w skale z niszami, wyrównany taras, zbiornik na wodę deszczową, ślady użytkowania punickiego i rzymskiego.

Czego tu nie wolno przeoczyćNie zachowała się żadna inskrypcja imienna, więc przypisanie sanktuarium konkretnemu bóstwu opiekującemu się żeglugą pozostaje wnioskiem z położenia, nie ustaleniem.

Wyspy nie mają ani metali, ani rzek, ani drewna, a mimo to przechodzili przez nie po kolei wszyscy, którzy rządzili tym morzem. Powód jest jeden i widać go na mapie: leżą w połowie drogi między Sycylią a Afryką, mają głębokie, osłonięte porty naturalne i panują nad cieśniną, przez którą przechodzi żegluga wschód–zachód.

Kolejność jest taka: osadnicy z wybrzeża lewantyńskiego od ósmego wieku przed naszą erą, zależność od Kartaginy, Rzym od końca trzeciej wojny z nią, Bizancjum, panowanie arabskie od dziewiątego wieku, zdobycie normańskie pod koniec jedenastego, zakon rycerski od tysiąc pięćset trzydziestego, Francuzi na dwa lata, Brytyjczycy do tysiąc dziewięćset sześćdziesiątego czwartego.

Najciekawsze jest to, jak ten zestaw rozłożył się na dzisiejszej kulturze, bo rozłożył się NIERÓWNO. Język ma rdzeń arabski. Wiara jest zachodnia i katolicka. Nazwiska i nazwy miejscowe są w części arabskie, w części sycylijskie, w części włoskie. Prawo i urząd mają warstwę brytyjską, łącznie z ruchem lewostronnym.

To jest dokładnie ten obraz przenikania, o który w całym atlasie chodzi, tyle że w skali jednej wyspy i dlatego widoczny jak na dłoni. Kultura nie wymienia się w całości przy każdej zmianie władzy — wymienia się WARSTWAMI, a każda warstwa ma własne tempo i własną odporność.

Na czym to stoiPorty naturalne, warstwy osadnicze wszystkich wymienionych okresów, nazewnictwo miejscowe o rdzeniach arabskich i romańskich.

Czego tu nie wolno przeoczyćCiągłość osadnicza między poszczególnymi okresami bywa przerywana. Przy przejściu z okresu bizantyńskiego na arabski wskazuje się na możliwe wyludnienie i późniejsze zasiedlenie na nowo, co jest przedmiotem sporu.

W osiemset siedemdziesiątym roku wyspy zdobyto z Afryki Północnej. Źródła pisane i materiał wykopaliskowy wskazują zgodnie na coś więcej niż zmianę władzy: na przerwę w osadnictwie, a następnie na zasiedlenie prowadzone od nowa, w drugiej połowie jedenastego wieku, ludnością przybyłą z Sycylii, wtedy również muzułmańskiej.

W tysiąc dziewięćdziesiątym pierwszym roku wyspy przeszły pod władzę normańską, ale ludność muzułmańska mieszkała tu jeszcze przez półtora stulecia, a jej ostateczne usunięcie kładzie się na trzynasty wiek. Przez ten czas na jednej wyspie żyły obok siebie dwie wspólnoty wyznaniowe pod chrześcijańskim panowaniem.

Skutek tej przerwy jest rozstrzygający dla całej dalszej historii i trzeba go postawić wprost: DZISIEJSZY JĘZYK MALTAŃSKI POCHODZI Z TEGO ZASIEDLENIA, a nie z czasów wcześniejszych. Cokolwiek mówiono na tych wyspach w epoce świątyń, w okresie punickim i rzymskim — zostało zastąpione.

Podważa to popularne twierdzenie o nieprzerwanym trwaniu chrześcijaństwa na Malcie od pierwszego wieku po dziś. Chrześcijaństwo tu wróciło i jest bardzo stare, ale ciągłość między wspólnotą z czasów rzymskich a dzisiejszą nie została wykazana i przerwa w źródłach jest wyraźna.

Na czym to stoiŚlady zniszczeń i przerwy osadniczej z IX wieku, warstwy zasiedlenia z drugiej połowy XI wieku, nazewnictwo miejscowe o rdzeniach arabskich w całym kraju.

Czego tu nie wolno przeoczyćZakres i długość przerwy osadniczej są przedmiotem sporu. Nie rozstrzygnięto, czy wyspy zostały wyludnione całkowicie, czy tylko w znacznej części — pewne jest natomiast pochodzenie dzisiejszego języka z zasiedlenia po tej przerwie.

Zachowała się marmurowa płyta nagrobna z drugiej połowy dwunastego wieku, z długim napisem wykutym pismem kufickim, upamiętniającym młodo zmarłą kobietę i wymieniającym imię jej ojca. Kamień jest wtórnie użytym blokiem rzymskim, na którego odwrocie widnieje starsza dekoracja.

Data jest tu całą rzeczą. Płyta powstała ponad osiemdziesiąt lat PO zdobyciu wysp przez Normanów, czyli pod panowaniem chrześcijańskim — i jest dowodem materialnym na to, że wspólnota muzułmańska nie zniknęła wraz ze zmianą władcy, lecz żyła dalej, grzebała swoich zmarłych i stawiała im staranne, kosztowne nagrobki.

Napis jest przy tym utworem literackim, nie samą metryką: zawiera rozbudowane formuły o przemijaniu i o losie. Świadczy to o obecności na wyspie ludzi piśmiennych w języku arabskim i o warsztacie kamieniarskim umiejącym wykonać kaligrafię.

Dla atlasu jest to karta domykająca poprzednią i chroniąca przed prostym obrazem. Zmiana panowania nie jest wymianą ludności ani wymianą wiary — te trzy rzeczy idą osobno i w różnym tempie, co pokazujemy również przy Hiszpanii, przy Bałkanach i przy Palestynie.

Na czym to stoiMarmurowa płyta nagrobna z rozbudowanym napisem kufickim, wykonana na wtórnie użytym bloku rzymskim.

Czego tu nie wolno przeoczyćOkoliczności znalezienia płyty w XVIII wieku nie są w pełni udokumentowane, a jej pierwotne miejsce ustawienia pozostaje nieustalone. Sam napis i jego data nie budzą wątpliwości.

Po utracie Rodos zakon rycerski, wywodzący się ze szpitala dla pielgrzymów w Jerozolimie, otrzymał wyspy w lenno od cesarza. Czynsz ustalono symbolicznie: jeden sokół rocznie. Zakon rządził tu przez dwieście sześćdziesiąt osiem lat, do zajęcia wysp przez Francuzów pod koniec osiemnastego wieku.

Był to ustrój, jakiego w Europie prawie nie było: państwo, którego władcą jest wybierany dożywotnio zwierzchnik zakonu, a warstwą rządzącą zakonnicy złożeni z synów szlachty całej Europy, podzieleni na języki wedle kraju pochodzenia. Religia nie była tu jedną z dziedzin życia, lecz podstawą ustroju, wojska, szpitala i sądu naraz.

Dla dziejów wierzeń oznaczało to trzy rzeczy. Napłynęły relikwie i fundacje na skalę nieproporcjonalną do wielkości wysp. Powstała architektura sakralna o rozmachu stołecznym. I sprowadzono tu, o czym mówi osobna sekcja, trybunał inkwizycji, który działał przez dwa i pół stulecia i zostawił archiwum.

Warto zauważyć ciąg, który domyka się tu z dziejami opisanymi w dziale francuskim. Ten sam zakon przejął w czternastym wieku majątek po rozwiązanym zakonie templariuszy — tym samym, który wziął nazwę od kwatery na placu świątynnym w Jerozolimie i który skończył procesem o tajny obrzęd. Jedna linia biegnie z Jerozolimy przez Paryż na Maltę.

Na czym to stoiAkt nadania lenna z czynszem symbolicznym, zabudowa zakonna Birgu i Valletty, szpital, archiwa zakonne.

Czego tu nie wolno przeoczyćObraz rządów zakonu bywa przedstawiany skrajnie — jako złoty wiek albo jako okupacja. Jedno i drugie jest uproszczeniem: położenie ludności miejscowej wobec zakonu zmieniało się przez dwa i pół stulecia i różniło się między miastem a wsią.

Maltański wywodzi się z arabszczyzny sycylijskiej przyniesionej przy zasiedleniu w jedenastym wieku. Jego trzon — liczebniki, części ciała, czasowniki codzienne, budowa słowa oparta na spółgłoskowym rdzeniu — jest semicki, czyli spokrewniony z arabskim i, dalej, z hebrajskim. Na tym trzonie leży gruba warstwa zapożyczeń sycylijskich i włoskich, a od dziewiętnastego wieku także angielskich.

Zapisuje się go alfabetem łacińskim, z własnymi znakami dodatkowymi, w pisowni ustalonej w dwudziestym wieku. Czyni to z niego przypadek jedyny: język semicki, urzędowy w państwie europejskim i w Unii, zapisywany pismem łacińskim i używany przez wspólnotę katolicką.

Najbardziej uderza to w słownictwie religijnym, bo tam widać dwie warstwy naraz. Bóg nazywa się Alla — tym samym słowem, którego używa arabski, w tym muzułmański — a jednocześnie nazwy świąt, sakramentów i urzędów kościelnych są w większości sycylijskie i włoskie. Modlitwa katolicka biegnie więc rdzeniem arabskim po wierzchu ubranym po włosku.

Dla atlasu jest to najczystszy przykład tezy powtarzanej we wszystkich działach: warstwy kulturowe nie nakładają się równo. Wiara przyszła z jednej strony, język z drugiej, pismo z trzeciej, a ludzie używający tego wszystkiego naraz nie widzą w tym żadnej sprzeczności i nie mają powodu widzieć.

Na czym to stoiTrzon słownictwa i budowa gramatyczna semickie, warstwa zapożyczeń sycylijskich, włoskich i angielskich, zapis alfabetem łacińskim z własnymi znakami, pisownia ustalona w XX wieku.

Czego tu nie wolno przeoczyćStopień pokrewieństwa z poszczególnymi odmianami arabskiego bywa przedstawiany rozbieżnie. Nie zmienia to ustalenia podstawowego: rdzeń języka pochodzi z zasiedlenia po IX wieku, a nie z warstw starszych.

Najlepiej widać to w słownictwie religijnym, bo tam obie warstwy stoją obok siebie w jednym zdaniu. Bóg nazywa się Alla — tym samym słowem, którego używa arabski, w tym arabski muzułmański. Modlitwa, post, dusza i piekło mają rdzenie semickie. Ale nazwy sakramentów, świąt, urzędów kościelnych i większość imion świętych przyszły z sycylijskiego i z włoskiego.

Ten sam podział przebiega przez cały język. Rzeczy stare, codzienne i domowe — części ciała, liczebniki, pokrewieństwo, praca w polu, pogoda — są semickie. Rzeczy przyniesione przez urząd, szkołę, kościół i handel są romańskie, a od dziewiętnastego wieku dochodzi warstwa angielska, głównie w technice i w administracji.

Dla mówiących nie jest to żadna sprzeczność i nie bywa nawet zauważane. Człowiek modlący się do Boga zwanego Alla nie myśli o arabskim, tak jak Polak mówiący „kościół" nie myśli o łacinie ani „chleb" o germańskim sąsiedztwie. Warstwa źródłowa słowa znika z odczucia, gdy słowo jest swoje.

Dla atlasu jest to najczystszy dowód tezy powtarzanej we wszystkich działach: PRZENIKANIE NIE JEST MIESZANKĄ, tylko układem warstw o różnym wieku, z których każda odpowiada za inny obszar życia. Da się je rozdzielić słowo po słowie, a mówiący nie musi o tym wiedzieć, żeby układ działał.

Na czym to stoiSemickie rdzenie w słownictwie codziennym, religijnym rdzeniu i liczebnikach; romańskie nazwy sakramentów, świąt, urzędów i imion świętych; warstwa angielska w technice i administracji.

Czego tu nie wolno przeoczyćPodział na warstwy jest przybliżeniem: część słów przeszła przez kilka języków po drodze, a przypisanie pojedynczych wyrazów bywa sporne. Sam układ warstw nie jest sporny.

Nazwy geograficzne wysp dają się w większości odczytać jako słowa pospolite. Stolica dawna nazywa się po prostu miastem, przedmieście pod nią — przedmieściem. Nazwy zaczynające się od członu oznaczającego przystań wskazują zatoki, te od członu oznaczającego źródło — miejsca, gdzie woda wychodzi na powierzchnię, a te od członu oznaczającego dolinę — wąwozy spływowe.

Jest to mapa opisowa, a nie pamiątkowa: nazwy mówią, co w danym miejscu JEST, a nie kogo tam upamiętniono. Dla wyspy bez rzek, gdzie o przeżyciu decydowało źródło i osłonięta zatoka, taki sposób nazywania jest czysto praktyczny i znaczy, że nadali je ludzie tam gospodarujący, a nie urząd z zewnątrz.

Na tę warstwę nałożyły się dwie następne. Nazwy z członem oznaczającym świętego, sycylijskie i włoskie, pojawiają się przy kościołach i fundacjach. Nazwy zakonne i brytyjskie — przy portach, fortyfikacjach i dzielnicach z osiemnastego i dziewiętnastego wieku. Widać więc na mapie kolejność zasiedlania.

Warto zauważyć jedno przy okazji. Najstarsze budowle wysp, te sprzed pięciu i pół tysiąca lat, noszą nazwy z NAJMŁODSZEJ warstwy — nadane po arabsku albo opisowo przez ludzi, którzy przyszli tu tysiące lat później i po prostu nazwali to, co zastali. Nazwa stanowiska nigdy nie jest jego imieniem własnym.

Na czym to stoiNazwy miejscowe dające się odczytać jako słowa pospolite o znaczeniach: miasto, przedmieście, przystań, źródło, dolina; nałożone na nie warstwy nazw sycylijskich, włoskich i brytyjskich.

Czego tu nie wolno przeoczyćNazwy stanowisk megalitycznych pochodzą z warstw o tysiące lat młodszych niż same budowle i nie niosą żadnej informacji o ich pierwotnym przeznaczeniu ani o tym, kogo tam czczono.

Przez większą część dziejów maltański był mową domową, a pisano po włosku, po łacinie i po arabsku. Kiedy w dziewiętnastym wieku zaczęto go zapisywać na poważnie, wybuchł spór, który trwał dziesięciolecia: jakim pismem, wedle jakiej zasady i czy w ogóle jest to język, czy odmiana arabskiego.

Spór nie był wyłącznie językoznawczy i to warto powiedzieć wprost. Za włoskim stała warstwa wykształcona i kościelna oraz tradycja prawna; za angielskim administracja kolonialna; za maltańskim ci, którzy chcieli, by urząd i szkoła mówiły tym, czym mówi wieś. Wybór pisma był wyborem politycznym.

Rozstrzygnięcie przyszło w tysiąc dziewięćset dwudziestym czwartym roku: przyjęto pisownię opartą na alfabecie łacińskim, z własnymi znakami dodatkowymi oddającymi dźwięki, których łacinka nie ma. Język uzyskał status urzędowy w tysiąc dziewięćset trzydziestym czwartym, a po przystąpieniu kraju do Unii w dwa tysiące czwartym stał się jednym z jej języków urzędowych.

Skutek jest taki, że akty prawne Unii tłumaczy się dziś na język semicki, a tłumacze muszą tworzyć w nim słownictwo prawnicze i techniczne od podstaw. Dla atlasu jest to domknięcie ciągu opisanego na tej stronie: mowa przyniesiona w jedenastym wieku przez osadników z Sycylii jest dziś językiem urzędowym wspólnoty dwudziestu kilku państw.

Na czym to stoiPrzyjęcie pisowni opartej na alfabecie łacińskim z własnymi znakami w 1924 roku; status urzędowy w 1934; wejście do zestawu języków urzędowych Unii w 2004; bieżące tłumaczenia aktów prawnych.

Czego tu nie wolno przeoczyćSpór o zapis i o samodzielność języka miał podłoże polityczne, nie tylko językoznawcze, i bywa przedstawiany jednostronnie przez każdą ze stron dawnego sporu.

Do najstarszego zespołu świątynnego na Gozo przylega podanie o kobiecie-olbrzymie, która miała wznieść mury sama: nosiła bloki na głowie, a przy tym karmiła niemowlę, żywiąc się wyłącznie bobem i miodem. Od niej wzięła się nazwa stanowiska, znacząca w miejscowej mowie tyle co olbrzymia.

Zwróćmy uwagę, co ta opowieść robi. Nie tłumaczy, komu budowlę poświęcono, ani co się w niej odbywało — tłumaczy wyłącznie JAK PODNIESIONO KAMIENIE. Jest odpowiedzią na pytanie techniczne, zadane przez ludzi, którzy stali pod murem i nie umieli sobie wyobrazić, że postawili go zwykli ludzie.

To samo dzieje się wszędzie tam, gdzie stoją megality. We Francji, w Irlandii, w Anglii i na Kaukazie budowle z kamienia przypisuje się olbrzymom, diabłu albo czarownicy, i zawsze z tego samego powodu: bo ciężar bloku przerasta wyobraźnię patrzącego. Atlas nazywa to podaniem wyjaśniającym.

Najważniejsza jest jednak metryka. Mury mają blisko pięć i pół tysiąca lat, a opowieść o olbrzymce jest nowożytna. Między jednym a drugim nie ma żadnego ogniwa — ludzie, którzy te mury postawili, nie zostawili o nich ani słowa, a wszystko, co się o nich opowiada, dopowiedzieli ci, którzy przyszli tysiące lat później.

Na czym to stoiZapisy podania u zbieraczy folkloru maltańskiego; nazwa stanowiska o znaczeniu „olbrzymia”, używana miejscowo.

Czego tu nie wolno przeoczyćPodanie nie jest przekazem z epoki świątyń i nie mówi nic o jej wierzeniach. Tłumaczy wyłącznie ciężar kamieni i powstało tysiące lat po wzniesieniu murów.

Nad czerwoną plażą na Gozo znajduje się jaskinia wskazywana jako ta, w której nimfa przetrzymywała przez siedem lat bohatera greckiego poematu. Utożsamienie ma metrykę starożytną — proponowali je już autorzy piszący po grecku i po łacinie — i od stuleci przyciąga na wyspę podróżnych.

Podstawy są przy tym wątłe i warto je wyliczyć. Poemat nie podaje położenia wyspy inaczej niż jako odległą i leżącą pośrodku morza; opis roślinności i źródeł nie zgadza się dobrze z tutejszym krajobrazem; a kandydatów do tego utożsamienia zgłaszano w całym basenie Morza Śródziemnego co najmniej kilkunastu, od Hiszpanii po Adriatyk.

Sama jaskinia jest dziś zamknięta z powodu obsunięć, a to, co oglądają przyjezdni, jest w znacznej części punktem widokowym nad nią. Nie umniejsza to miejsca — umniejsza wyłącznie twierdzenie, że jest to TA jaskinia.

Jest to wzorzec zabiegu, który na Malcie powtarza się nieustannie. Miejsce dawne i nieme przyciąga cudzą opowieść, bo opowieść musi się gdzieś odbyć, a milczące skały nie protestują. Ten sam mechanizm opisujemy przy wiązaniu wysp z Atlantydą i przy koleinach pod wodą.

Na czym to stoiJaskinia nad zatoką na Gozo, dziś zamknięta z powodu obsunięć; starożytne propozycje utożsamienia u autorów greckich i łacińskich.

Czego tu nie wolno przeoczyćPoemat nie podaje nazwy ani położenia wyspy. Utożsamienie nie zostało wykazane, a konkurencyjnych kandydatów w basenie Morza Śródziemnego jest kilkanaście.

Kilka kilometrów od południowego wybrzeża sterczy z wody niewielka, urwista wysepka. Podanie ludowe tłumaczy jej istnienie tak: stała tam wieś, której mieszkańcy dopuścili się ciężkiego występku, więc morze pochłonęło ją w całości, a wysepka jest tym, co zostało.

Jest to opowieść z rodziny, którą atlas spotyka na wszystkich kontynentach: miejsce niezwykłe w krajobrazie dostaje wyjaśnienie moralne, a kara spada na wspólnotę, nie na jednostkę. Ten sam wzór działa przy zatopionym mieście w Bretanii i przy jeziorach powstałych rzekomo na miejscu wsi w Polsce.

Dwudziesty wiek dopisał do tego ciąg dalszy, który brzmi jak ironia, a jest po prostu faktem. Przez dziesięciolecia wysepka służyła marynarce wojennej za cel ćwiczebny; ostrzeliwano ją i bombardowano do tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego pierwszego roku, kiedy tego zaprzestano.

Dziś jest ścisłym rezerwatem: gniazduje tam kilkadziesiąt tysięcy par ptaków morskich, a wstęp mają wyłącznie badacze. Wysepka, którą podanie kazało uważać za miejsce przeklęte, jest więc dziś jedynym miejscem na tych wyspach, do którego ludziom wchodzić nie wolno — z powodów całkiem świeckich.

Na czym to stoiZapisy podania u zbieraczy; dokumentacja użytkowania wysepki jako celu ćwiczebnego do 1971 roku; dzisiejszy status ścisłego rezerwatu.

Czego tu nie wolno przeoczyćPodanie o zatopionej wsi nie ma oparcia w materiale: na wysepce nie stwierdzono pozostałości osadnictwa. Jest to opowieść wyjaśniająca kształt krajobrazu, nie pamięć o zdarzeniu.

W urwistym klifie na południu wyspy otwiera się jaskinia dostępna wąską półką nad przepaścią. Podanie wiąże ją z człowiekiem imieniem Hasan, który miał tam się ukrywać po porwaniu miejscowej dziewczyny, a osaczony rzucić się z nią albo sam w morze.

Opowieść ta należy do gatunku, który na tych wyspach jest liczny i ma twardą podstawę w dziejach: przez stulecia wybrzeża maltańskie były celem napadów korsarskich, a uprowadzanie ludzi w niewolę było rzeczywistością, nie wyobrażeniem. Wsie budowano w głębi lądu właśnie dlatego, a wieże strażnicze stoją wzdłuż całego brzegu.

Trzeba jednak rozdzielić dwie rzeczy, bo zlewają się nagminnie. Napady i uprowadzenia są udokumentowane aktami, okupami i spisami niewolników po obu stronach morza. Konkretna opowieść o Hasanie i konkretnej dziewczynie nie jest udokumentowana wcale — jest opowieścią przypiętą do widocznego w krajobrazie otworu w skale.

Warto zauważyć, co ta opowieść robi z pamięcią. Zjawisko masowe i długotrwałe, obejmujące tysiące ludzi przez stulecia, zostaje ściśnięte do jednej sceny z jednym imieniem i jedną jaskinią. Tak właśnie pamięć zbiorowa przechowuje rzeczy wielkie: przez pojedynczy obraz, który da się pokazać palcem.

Na czym to stoiJaskinia w klifie z dostępem wąską półką; zapisy podania u zbieraczy; udokumentowane dzieje napadów korsarskich, wież strażniczych i wykupu jeńców.

Czego tu nie wolno przeoczyćNapady korsarskie i uprowadzenia są udokumentowane. Sama opowieść o Hasanie nie jest i nie należy jej czytać jako zapisu konkretnego zdarzenia.

Opowieść mówi o dziewczynie porwanej przez korsarzy w dniu własnego ślubu, w czasie napadu na miejscowość w głębi wyspy, i uprowadzonej za morze. W różnych wersjach kończy się odnalezieniem jej po latach, jej śmiercią albo tym, że nigdy nie wróciła.

Wiąże się ją zwykle z najazdem z tysiąc pięćset dwudziestego szóstego roku, a więc z wydarzeniem odnotowanym w źródłach: napady na wnętrze wyspy zdarzały się mimo oddalenia od brzegu, a uprowadzeni trafiali na targi niewolnicze, skąd bywali wykupywani przez zakon i przez rodziny.

Opowieść żyje dziś na kilka sposobów naraz: w pieśni, w widowiskach odgrywanych podczas świąt, w nazwach i w miejscowej tradycji rodzinnej. Jest to więc przekaz nie zamarły, lecz czynny, i przez to zmieniający się — kolejne pokolenia dopisują jej zakończenia wedle własnego smaku.

Dla tej strony liczy się jedno rozróżnienie. Napad i data są poświadczone. Dziewczyna, jej imię i przebieg jej losów — nie. Atlas zapisuje więc tę opowieść jako świadectwo tego, jak wyspa PAMIĘTA stulecia zagrożenia, a nie jako relację z konkretnego dnia.

Na czym to stoiOdnotowane w źródłach napady korsarskie na wnętrze wyspy w XVI wieku; pieśń, widowiska świąteczne i miejscowa tradycja przekazujące opowieść do dziś.

Czego tu nie wolno przeoczyćPoświadczony jest najazd, nie losy konkretnej osoby. Wersje zakończenia różnią się między przekazami, co jest cechą opowieści żywej, a nie zapisu zdarzenia.

W czerwcu tysiąc osiemset osiemdziesiątego trzeciego roku wieśniaczka z zachodniego Gozo, przechodząc obok zaniedbanej kaplicy polnej, miała usłyszeć wzywający ją głos. Zawróciła, weszła do środka i tam się modliła. Wkrótce potem podobne doznanie zgłosił jej sąsiad, a w okolicy zaczęto mówić o uzdrowieniach.

Dalszy ciąg jest już całkowicie udokumentowany i rozegrał się szybko. Kaplica stała się celem pielgrzymek, zebrano ofiary, a w latach dwudziestych i trzydziestych dwudziestego wieku postawiono nad nią wielką bazylikę. Wewnątrz wisi do dziś ściana wotów: zdjęcia, kule, gipsy, listy, fotografie okrętów i samolotów.

Jest to przypadek, który atlas ceni szczególnie, bo jest MŁODY. Mamy tu datę dzienną, imię świadka, kolejność zdarzeń i papiery — zamiast przekazu spisanego czterysta lat po fakcie, z jakim mamy do czynienia przy niemal wszystkim innym na tej stronie.

Pozwala to zobaczyć na żywo mechanizm, który przy dawnych sanktuariach zawsze musimy odtwarzać z domysłu: jak z pojedynczego doznania jednej osoby powstaje w ciągu dwóch pokoleń instytucja z budynkiem, kalendarzem, obsługą i ruchem pielgrzymkowym. Ten sam ciąg opisujemy przy objawieniach francuskich z tego samego stulecia.

Na czym to stoiData dzienna, imię świadka, zapisy parafialne, zbiórka i budowa bazyliki w latach 1920–1931, zachowana ściana wotów z przedmiotami i fotografiami.

Czego tu nie wolno przeoczyćDział nie rozstrzyga natury samego doznania. Odnotowuje to, co sprawdzalne: datę, świadków, przebieg i tempo, w jakim wyrosła z tego instytucja.

W kwietniu tysiąc dziewięćset czterdziestego drugiego roku, w czasie nalotu na wyspę, bomba lotnicza przebiła kopułę dużego kościoła w środkowej części Malty, odbiła się od ściany i upadła na posadzkę wśród ludzi zgromadzonych na nabożeństwie. Nie wybuchła. Ładunek usunęli saperzy, a bombę wyrzucono do morza.

Liczba obecnych podawana jest w relacjach rozbieżnie — mówi się o dwustu, trzystu i o większej liczbie — ale sam przebieg jest potwierdzony wieloma niezależnymi świadectwami i zapisami wojskowymi, a w kościele pokazuje się dziś kopię pocisku oraz miejsce przebicia kopuły.

Wyspa była wtedy jednym z najciężej bombardowanych miejsc tej wojny: naloty trwały miesiącami, zniszczono znaczną część zabudowy portowej, a ludność mieszkała w wykutych w skale schronach — w tym, co warto odnotować, w podziemiach wykorzystywanych od prehistorii.

Dla atlasu sprawa jest ciekawa nie jako spór o to, czy zdarzył się cud, bo tego dział nie rozstrzyga. Jest ciekawa jako POWSTAWANIE OPOWIEŚCI NA NASZYCH OCZACH: zdarzenie z datą dzienną, świadkami i dokumentacją wojskową w ciągu jednego pokolenia stało się opowieścią przekazywaną, pokazywaną zwiedzającym i wpisaną w tożsamość miejscowości.

Na czym to stoiZapisy wojskowe i relacje świadków, zachowane miejsce przebicia kopuły, kopia pocisku pokazywana w kościele, dokumentacja nalotów na wyspę.

Czego tu nie wolno przeoczyćLiczba osób obecnych w kościele podawana jest rozbieżnie. Dział nie rozstrzyga, czy niewybuchnięcie ładunku było cudem, czy niesprawnością zapalnika — odnotowuje przebieg i to, jak szybko powstała z niego opowieść.

W przekazie maltańskim jest istota związana z konkretnym domem, studnią albo polem, a nie z ludźmi, którzy tam mieszkają. Zmienia się właściciel, zmienia się rodzina, a ona zostaje. Sama nazwa znaczy tyle co strażnik albo pilnujący i pochodzi od rdzenia oznaczającego strzeżenie.

Najczęstsza postać, w jakiej się ukazuje, to wąż — zwykle niewielki, pojawiający się w tym samym kącie albo przy tym samym progu. Zabicie go albo wypłoszenie ściąga na dom nieszczęście, więc obowiązuje zakaz i, w części przekazów, obowiązek zostawienia mu jedzenia albo mleka.

Wyobrażenie to nie jest maltańskie w sensie wyłączności — wąż domowy, którego nie wolno tknąć, występuje od Bałkanów przez ziemie słowiańskie po Bliski Wschód, i atlas opisuje go w kilku działach. Wspólna jest zasada: istota pilnuje MIEJSCA, a człowiek jest w tym układzie stroną młodszą i gościem.

Warto zwrócić uwagę na rzecz praktyczną, bo objaśnia trwałość tego przekazu. Wąż w spichlerzu i w domu tępi gryzonie, więc zakaz zabijania go jest zaleceniem gospodarskim ubranym w zakaz obrzędowy. Atlas opisuje ten sam mechanizm przy kwarantannie świętego Huberta w Ardenach: reguła niesie postępowanie sensowne, choć uzasadnia je inaczej.

Na czym to stoiZapisy zbieraczy folkloru maltańskiego z XIX i XX wieku, notujące zakaz zabijania węża domowego i zwyczaj zostawiania mu pokarmu.

Czego tu nie wolno przeoczyćWiek samego wyobrażenia nie jest znany. Zapisy pochodzą z XIX i XX wieku i mówią o tym, co wtedy żyło, a nie o tym, w co wierzono w okresie punickim czy arabskim.

W przekazie maltańskim w studniach i cysternach mieszka istota chwytająca za włosy albo za ubranie każdego, kto się nad nimi pochyli, i ściągająca go w dół. Nazwa wywodzi się od rdzenia oznaczającego połykanie i jest tego samego pochodzenia co słowa mówiące o przełykaniu.

Straszenie nią dzieci było na tych wyspach zaleceniem praktycznym najwyższej wagi. Malta nie ma stałych rzek ani jezior; woda pochodzi z deszczu zbieranego do cystern wykutych w skale pod domami i placami. Cysterny bywają głębokie na kilka metrów, mają gładkie ściany i często nie mają żadnej obudowy.

Dziecko, które wpadnie do takiego zbiornika, nie ma się czego chwycić i nie da się go usłyszeć spod kamiennej pokrywy. Istota z przekazu jest więc dokładnie tak groźna, jak groźna jest sama cysterna, i to tłumaczy, dlaczego przekaz trzymał się tak mocno i tak długo.

Atlas opisuje w kilkunastu działach ten sam wzorzec: istota zamieszkuje miejsce naprawdę niebezpieczne, a opowieść o niej pełni funkcję ogrodzenia. Wodnik w polskim stawie, białe kobiety nad niderlandzkim bagnem i maltańska istota z cysterny robią jedną rzecz — trzymają dziecko z dala od wody, w której naprawdę można utonąć.

Na czym to stoiZapisy folklorystyczne z XIX i XX wieku, powtarzalne w całym kraju, wiążące istotę wyłącznie ze zbiornikami wody.

Czego tu nie wolno przeoczyćNie należy czytać tego przekazu jako świadectwa dawnego kultu wody. Jest to ostrzeżenie wpisane w opowieść, a funkcja ostrzegawcza tłumaczy jego rozpowszechnienie bez potrzeby zakładania czegokolwiek więcej.

Wśród istot straszących dzieci na Malcie jest jedna, której nazwa naśladuje wydawany przez nią dźwięk. Opisy zgadzają się co do kilku cech: przychodzi nocą, wciska się przez szparę pod drzwiami albo przez nieszczelne okno, jest śluzowata i zimna, i nie tyle atakuje, ile dotyka albo liże śpiącego.

Skutkiem dotknięcia nie jest rana, lecz choroba biorąca się z przerażenia — w przekazie mówi się o dziecku, które po takiej nocy gorączkuje i nie chce jeść. Ochroną jest zamknięcie i uszczelnienie domu oraz, w części zapisów, sól albo poświęcona gałązka przy progu.

Istota ta nie ma odpowiednika o tej samej nazwie poza wyspami, ale ma odpowiedniki co do funkcji w całej Europie i poza nią: coś, co przychodzi po ciemku do zamkniętego domu i czego groza polega na dotknięciu, a nie na przemocy. Atlas opisuje tę rodzinę wyobrażeń przy morze słowiańskiej i przy istotach niderlandzkich.

Warto zauważyć, czego w tych opisach NIE MA. Nie ma nauki, nie ma obrzędu, nie ma kapłana ani formuły — jest sama istota i sposób, żeby jej nie wpuścić. To odróżnia demonologię ludową od demonologii uczonej, którą na wyspy przywiozły dopiero podręczniki dla sędziów, o czym mówi sekcja o inkwizycji.

Na czym to stoiZapisy folklorystyczne z XIX i XX wieku; powtarzalny opis nocnego wejścia przez szparę, śluzowatości i dotknięcia.

Czego tu nie wolno przeoczyćWywodzenie tej postaci z konkretnej dawnej religii nie ma podstaw. Opisy są późne, a sama nazwa jest dźwiękonaśladowcza, co utrudnia jakiekolwiek wnioskowanie o jej wieku.

Na Malcie, jak w całym basenie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie, żywa jest wiara, że spojrzenie rzucone z zazdrością albo z nadmiernym podziwem szkodzi temu, na kogo pada — dziecku, zwierzęciu, łodzi, plonom. Nazywa się to po prostu okiem, a ochrona przed tym jest rozbudowana i codzienna.

Najbardziej rozpoznawalnym środkiem zaradczym jest para oczu malowanych na dziobach rybackich łodzi, po obu stronach, tuż nad wodą. Łodzie te są też jaskrawo malowane w pasy, a każda nosi imię. Oko ma odbić spojrzenie, a nie tylko odstraszyć — to obrona odsyłająca, nie tarcza.

W wydawnictwach dla przyjezdnych wiąże się te oczy wprost z Fenicjanami albo z Egiptem i podaje jako przekaz nieprzerwany od starożytności. Ciągłość ta nie została wykazana. Malowanie oczu na dziobach jest praktyką rozsianą po całym Morzu Śródziemnym i poza nim, poświadczoną w różnych miejscach w różnym czasie, a maltańskie łodzie w dzisiejszej postaci są nowożytne.

Nie umniejsza to samej rzeczy i warto to powiedzieć wyraźnie. Wiara w szkodliwe spojrzenie jest tu realna, powszechna i ma własne środki: formuły, sól, czerwoną wstążkę, gesty. Sporne jest wyłącznie to, ile z tego ma trzy tysiące lat, a ile trzysta — i w atlasie rozdzielamy jedno od drugiego zamiast dokładać dawności na oko.

Na czym to stoiMalowane pary oczu na dziobach łodzi rybackich, zapisy zbieraczy o formułach i gestach ochronnych, przedmioty ochronne noszone przy dziecku.

Czego tu nie wolno przeoczyćWywodzenie oczu na łodziach wprost od Fenicjan lub Egipcjan nie zostało wykazane. Dzisiejsza postać tych łodzi i ich malowania jest nowożytna, a sam zwyczaj występuje w wielu miejscach niezależnie.

W opowieściach maltańskich występuje stała postać prostaczka, który robi dokładnie to, co mu kazano, a ponieważ rozumie polecenia co do litery, wynik jest zawsze niedorzeczny: pilnuje drzwi, więc zdejmuje je z zawiasów i niesie ze sobą; ma zamknąć zwierzęta, więc zamyka je tak, że giną.

Postać ta nie jest maltańska. Jest to bohater znany pod pokrewnym imieniem w całym świecie arabskim, w Turcji, na Bałkanach i w Persji — bywa tam głupcem, bywa mędrcem udającym głupca, a zbiór przypisywanych mu anegdot liczy setki pozycji i wędruje od wieków między językami.

Dla tej strony jest to najczystszy dowód przenikania, jaki mamy, i mocniejszy niż niejeden wykop. Przedmiot można kupić, budowlę można przejąć od poprzedników — ale ŻART wymaga wspólnego języka i wspólnego obycia. Jeśli ta sama postać śmieszy w Maroku i na Malcie, to znaczy, że przeszła tędy nie tylko władza, lecz i codzienna mowa.

Zestawmy to z resztą tej strony. Wiara na wyspach jest zachodnia i katolicka, święci i święta przyszły z Sycylii i z Włoch, ustrój przez dwa i pół stulecia był zakonny. A opowieść przy stole została arabska — bo opowieści nie podlegają traktatom i nikt ich nie wymienia przy zmianie panującego.

Na czym to stoiZbiory opowieści maltańskich spisywane od XIX wieku; ta sama postać pod pokrewnym imieniem w piśmiennictwie arabskim, tureckim i bałkańskim.

Czego tu nie wolno przeoczyćKierunek i czas przejęcia poszczególnych anegdot nie są ustalone. Pewne jest pokrewieństwo imienia i typu postaci, nie droga każdej opowieści z osobna.

W tysiąc pięćset sześćdziesiątym pierwszym roku ustanowiono na wyspach osobny trybunał wyznaniowy, niezależny od zakonu rządzącego wyspami i od biskupa, podlegający wprost Rzymowi. Inkwizytor miał własny pałac z salą sądową i celami, własnych urzędników i własnych donosicieli, a urząd ten działał nieprzerwanie do zajęcia wysp przez Francuzów pod koniec osiemnastego wieku.

Trzy władze na jednej małej wyspie — zakon, biskup i inkwizytor — pozostawały w stałym konflikcie o to, kto kogo sądzi, i konflikt ten jest w aktach widoczny. Dla mieszkańca oznaczało to jednak coś przeciwnego niż terror: istnienie trzech sądów naraz dawało możliwość odwołania i grania jednym przeciw drugiemu.

Rzeczą najważniejszą jest tu ARCHIWUM. Akta trybunału przetrwały niemal w całości, w tysiącach tomów, i są dostępne do badania. Zawierają donosy, protokoły przesłuchań, zeznania świadków, wyroki i zapisy pokut — czyli materiał, jakiego przy wierzeniach ludowych prawie nigdy nie ma.

Wartość tego zbioru polega na jednym. O tym, w co naprawdę wierzyli zwykli ludzie na wyspach w szesnastym, siedemnastym i osiemnastym wieku, wiemy nie z opowieści zebranej dwieście lat później przez zbieracza, lecz Z ICH WŁASNYCH SŁÓW, spisanych przez pisarza sądowego w dniu przesłuchania. Że wymuszonych sytuacją — owszem. Ale współczesnych.

Na czym to stoiPałac inkwizytora z salą sądową i celami, zachowany niemal w komplecie zbiór akt trybunału liczący tysiące tomów.

Czego tu nie wolno przeoczyćAkta powstały w postępowaniu, w którym przesłuchiwany miał interes, by mówić to, czego od niego oczekiwano. Są świadectwem pierwszorzędnym co do tego, o CO oskarżano i jakimi słowami o tym mówiono — nie co do tego, co rzeczywiście robiono.

Sprawy o magię prowadzone przed tutejszym trybunałem dotyczą w przeważającej części trzech rzeczy. Pierwsza to magia miłosna: sposoby na przywiązanie mężczyzny, odzyskanie męża, rozbicie cudzego związku, wykonywane przy użyciu włosów, paznokci, potu, wosku i formuł. Druga to szukanie rzeczy zgubionych i skradzionych, a przy okazji wskazywanie złodzieja. Trzecia to leczenie i odczynianie uroku.

Uderza, kto stawał przed tym sądem. W znacznej części były to kobiety, często ubogie, świadczące sąsiadkom usługi za jedzenie albo drobne pieniądze. Obok nich pojawiają się jednak także duchowni, żołnierze zakonu, marynarze i niewolnicy — bo wyspa była portem i przez ten port przechodziły praktyki z całego basenu morza.

Kary bywały dotkliwe, ale w tym trybunale zdecydowanie przeważały pokuty, grzywny, wygnanie i publiczne odwołanie nad karą śmierci. Jest to obraz zbieżny z tym, co atlas pokazuje przy Niderlandach i przy Francji: o liczbie straconych decyduje PROCEDURA sądu, a nie stopień wiary w skuteczność czarów.

Z tych akt wyłania się też rzecz, którą warto powiedzieć wprost, bo przeczy obrazowi krążącemu w kulturze popularnej. Nie ma tu sabatu, lotu, zbiorowego kultu diabła ani tajnej sekty. Jest ubogie rzemiosło zaradcze, uprawiane sąsiedzko, w sprawach, w których ludziom naprawdę zależało: w miłości, w pieniądzach i w zdrowiu.

Na czym to stoiProtokoły przesłuchań i wyroków z akt trybunału, wyliczające używane przedmioty, formuły i zapłatę; spisy oskarżonych z ich zajęciem i pozycją.

Czego tu nie wolno przeoczyćRozkład spraw w aktach mówi o tym, co trybunał ŚCIGAŁ i co do niego docierało przez donos — niekoniecznie o rzeczywistej częstości poszczególnych praktyk wśród mieszkańców.

W skałach wysp występują licznie kopalne zęby wielkich rekinów: trójkątne, twarde, o ostrych krawędziach. W średniowieczu i w epoce nowożytnej uznawano je za skamieniałe języki węży i wiązano z opowieścią o rozbiciu okrętu u tych brzegów, po którym miejscowe węże miały utracić jad.

Z tego przekonania wyrosła wytwórczość i wywóz. Zęby oprawiano w srebro, nawlekano na łańcuszki, montowano w drzewcach nakryć stołowych i w oprawach naczyń. Uważano, że pocą się albo zmieniają barwę w obecności trucizny, a zanurzone w napoju odbierają mu szkodliwość — więc kupowały je dwory, gdzie obawa przed otruciem była realna i codzienna.

Przedmioty te odnotowano w spisach zbiorów i skarbców w całej Europie, a na wyspach stały się stałą pozycją wywozu. Dla tej strony jest to rzecz zasadnicza: Malta, która sama nie wytwarzała ani metalu, ani zboża na wywóz, sprzedawała Europie PRZEDMIOTY MAGICZNE — i był to handel poważny, nie margines.

Rzecz ma też drugą stronę, ważną dla dziejów wiedzy. To właśnie przy tych zębach toczył się w siedemnastym wieku spór o naturę skamieniałości: czy są tworami samej skały, czy resztkami zwierząt, które kiedyś żyły. Rozstrzygnięcie na rzecz zwierząt było jednym z kroków, od których zaczyna się nowożytna nauka o dziejach Ziemi.

Na czym to stoiKopalne zęby rekinów w skałach wysp, oprawy srebrne i montaże stołowe zachowane w zbiorach europejskich, wzmianki w spisach skarbców.

Czego tu nie wolno przeoczyćSkuteczność tych przedmiotów wobec trucizny nie została wykazana i dział jej nie przyjmuje. Odnotowujemy wyłącznie zasięg wiary, skalę wywozu i rolę, jaką te znaleziska odegrały w sporze o naturę skamieniałości.

Obok zębów kopalnych wyspy wywoziły drugi towar tego rodzaju: białą glinę wybieraną w jednym określonym miejscu, formowaną w małe krążki albo tabliczki i stemplowaną pieczęcią. Stempel był tu rzeczą kluczową, bo poświadczał pochodzenie — bez niego krążek był zwykłą gliną.

Środek ten stosowano wewnętrznie, rozcierając go w winie albo w wodzie, i przypisywano mu działanie przeciw ukąszeniom zwierząt jadowitych, przeciw truciźnie oraz przeciw zarazie. Wchodził do wyposażenia aptek europejskich i figurował w spisach środków leczniczych obok innych glin stemplowanych, sprowadzanych z wysp greckich i z Bliskiego Wschodu.

Obrót był na tyle poważny, że pilnowano wyłączności miejsca wydobycia i samego stempla, a podrabianie zdarzało się i było ścigane. Jest to więc przypadek przedmiotu obrzędowo-leczniczego z KONTROLĄ POCHODZENIA i znakiem towarowym, trzysta lat przed powstaniem tego pojęcia.

Razem z poprzednią sprawą wychodzi z tego jedna rzecz. Wyspa bez surowców, bez rzek i bez zaplecza rolnego zarabiała na tym, że była MIEJSCEM ZNANYM z opowieści — a opowieść dawała się sprzedać w postaci przedmiotu. Ten sam mechanizm opisujemy przy relikwiach wywożonych z Palestyny i przy grimuarach drukowanych we Francji.

Na czym to stoiMiejsce wydobycia gliny, zachowane stemplowane krążki w zbiorach aptecznych i muzealnych, wzmianki w spisach środków leczniczych.

Czego tu nie wolno przeoczyćSkuteczność środka nie została wykazana. Osobną kwestią jest to, że gliny tego rodzaju rzeczywiście wiążą niektóre substancje w przewodzie pokarmowym — co jednak nie potwierdza żadnego z przypisywanych mu wtedy działań.

Z opowieści o rozbiciu okrętu u tych brzegów w pierwszym wieku naszej ery wywodzi się cała późniejsza budowa świętości wysp: patron, doroczne święto i miejsce wskazane jako to, w którym rozbitek miał przebywać — grota pod dzisiejszym miastem na wzgórzu.

Wokół groty narosła praktyka dobrze udokumentowana od szesnastego wieku. Pielgrzymi odłupywali ze ścian kawałki kamienia i zabierali je ze sobą, przypisując im działanie przeciw jadowi i chorobie, podobnie jak zębom kopalnym i glinie. Utrzymywano przy tym, że mimo ciągłego odłupywania ściana nie ubywa, lecz odrasta.

Twierdzenie o odrastaniu kamienia jest rzeczą, którą atlas odnotowuje bez rozstrzygania jej po stronie cudu: wykuta w skale komora odwiedzana przez setki lat rzeczywiście zmienia kształt powoli i niepostrzeżenie, a ludzka ocena ubytku w kamieniu jest zawodna. Zapisy o odrastaniu pochodzą od tych, którzy je głosili.

Trzeba na koniec powiedzieć rzecz o ciągłości, bo strona ta jej pilnuje wszędzie. Wydarzenie z pierwszego wieku znamy z jednego tekstu spisanego w tej samej tradycji, a wskazanie konkretnej groty jako miejsca pobytu jest znacznie późniejsze. Między jednym a drugim leży też przerwa osadnicza okresu arabskiego, o której mówi osobna karta.

Na czym to stoiGrota pod miastem na wzgórzu, ślady odłupywania ścian, zapisy pielgrzymie od XVI wieku, oprawy i pojemniki na kruszony kamień w zbiorach.

Czego tu nie wolno przeoczyćWskazanie tej właśnie groty jako miejsca pobytu rozbitka pochodzi z tradycji o wiele późniejszej niż wydarzenie i nie zostało wykazane. Twierdzenie o odrastaniu kamienia pochodzi od strony utrzymującej kult.

W pierwszą rocznicę urodzin dziecka rozkłada się przed nim na podłodze albo na tacy zestaw przedmiotów: monetę, książkę, różaniec, pióro, jajko, nożyczki, młotek, niekiedy kłębek nici albo narzędzie związane z zawodem rodziny. Dziecko sadza się przed nimi i czeka, po co sięgnie pierwsze. To, co weźmie, ma zapowiadać jego przyszłość.

Przypisania są ustalone i powtarzalne: moneta to dostatek, książka nauka, różaniec droga duchowna, pióro urząd albo pisanie, jajko obfitość, nożyczki rzemiosło. Bywa, że zestaw dobiera się inaczej dla chłopca i dla dziewczynki, choć dziś coraz rzadziej. Całość odbywa się przy rodzinie, ze śmiechem, i kończy się poczęstunkiem.

Dla atlasu jest to karta pierwszorzędna i dlatego otwiera sekcję. Mamy tu WRÓŻBĘ w postaci podręcznikowej: pytanie o przyszłość, ustalony zestaw znaków, losowe zdarzenie jako nośnik odpowiedzi i gotowy klucz odczytania. Wszystko, czego atlas szuka w tarocie, w kościach i w fusach, mieści się w tym jednym obrzędzie domowym.

A odprawia się go w kraju katolickim, w rodzinach chodzących do kościoła, obok chrztu i bez cienia poczucia, że jedno przeszkadza drugiemu. Nikt tego nie ukrywa i nikt nie nazywa tego wróżeniem — nazywa się to zabawą przy urodzinach. Ten sam układ opisujemy przy filiżance po kawie w Palestynie: zakaz i praktyka mieszkają w jednym domu.

Na czym to stoiUstalony zestaw przedmiotów i ustalony klucz odczytania; zapisy zbieraczy od XIX wieku; obrzęd odprawiany dziś, także w rodzinach maltańskich za granicą.

Czego tu nie wolno przeoczyćTrafność przepowiedni nie jest przedmiotem rozstrzygnięcia i nie została wykazana. Karta odnotowuje budowę obrzędu i to, że jest żywy — nie jego skuteczność.

Doroczne święto patrona jest na Malcie wydarzeniem, wobec którego wszystko inne w kalendarzu miejscowości ustępuje. Kościół obwiesza się tkaninami i światłem, ulice ozdabia rzeźbionymi słupami i girlandami, a w kulminacyjnym momencie wynosi się figurę patrona na ramionach i obnosi ulicami przy biciu dzwonów i pokazie sztucznych ogni.

Rzeczą, która czyni to zjawisko wyjątkowym, jest podział. W wielu miejscowościach działają DWA kluby z własnymi orkiestrami, własnymi barwami, własnymi siedzibami i własnym patronem — pierwszym i drugim. Rywalizacja obejmuje wystawność dekoracji, głośność i długość pokazu ogni oraz liczbę uczestników, i bywa zawzięta.

Wytwórnie sztucznych ogni działają przy klubach przez cały rok, a ich wyroby są przedmiotem dumy i porównań. Jest to gałąź rzemiosła utrzymywana wyłącznie przez ten jeden obyczaj, z własnymi mistrzami i własnymi wypadkami.

Dla atlasu jest to przykład czegoś, co opisujemy na wszystkich kontynentach: święto patrona bywa przede wszystkim POJEDYNKIEM WSPÓLNOT, a treść religijna jest ramą, w której ten pojedynek daje się odbyć bez rozlewu krwi. Ta sama zasada rządzi procesjami w Andaluzji i obchodami noworocznymi w Azji Wschodniej.

Na czym to stoiKluby z orkiestrami i własnymi siedzibami, wytwórnie sztucznych ogni działające przy nich, kalendarz świąt patronalnych obejmujący cały rok.

Czego tu nie wolno przeoczyćDzisiejsza postać święta — z orkiestrami, klubami i pokazami ogni — ukształtowała się w XIX wieku. Sam kult patrona jest starszy, ale oprawa, którą się dziś ogląda, nie jest średniowieczna.

W Wielki Piątek ulicami kilkunastu miejscowości przechodzą procesje, w których niesie się na ramionach rzeźbione grupy figur naturalnej wielkości, przedstawiające kolejne sceny męki. Każda grupa ma swoich nosicieli, swoją kolejność i swój ciężar liczony w setkach kilogramów.

Obok figur idą uczestnicy przebrani za postacie biblijne oraz — i to jest rzecz dla atlasu najciekawsza — pokutnicy: boso, z twarzą zakrytą kapturem, niosący krzyż albo wlokący za sobą łańcuch przymocowany do kostki. Pokuta bywa podejmowana w intencji, w podzięce za wyzdrowienie albo jako spłata ślubowania.

Anonimowość jest tu regułą, nie ozdobą: kaptur ma sprawić, że nie wiadomo, kto idzie, więc zasługa nie przechodzi na reputację. Odwraca to porządek znany ze święta patrona, gdzie liczy się właśnie widoczność wspólnoty i jej wystawność.

Obyczaj jest poświadczony od siedemnastego wieku i przez cały ten czas bywał przez władze kościelne i świeckie ograniczany — uznawany za nadmiernie widowiskowy albo za niebezpieczny — a mimo to wracał. Atlas opisuje tę samą uporczywość przy procesji tanecznej w Luksemburgu i przy pokutach hiszpańskich.

Na czym to stoiRzeźbione grupy figur naturalnej wielkości noszone na ramionach, ustalony porządek scen, pokutnicy boso z zakrytą twarzą i łańcuchami, zapisy o kolejnych ograniczeniach nakładanych na obyczaj.

Czego tu nie wolno przeoczyćPodejmowanie pokuty jest dobrowolne i anonimowe, więc liczba uczestników nie jest rejestrowana. Dane o skali obyczaju pochodzą z obserwacji, nie ze spisów.

Pod koniec czerwca odbywa się w jedynym większym zagajniku wyspy całonocne zgromadzenie: pali się ogniska, je potrawę z królika, pokazuje płody rolne i zwierzęta hodowlane, a przede wszystkim śpiewa. Nazwa święta wywodzi się od oświetlenia, którym niegdyś obwieszano tej nocy budowle.

Śpiew, o który tu chodzi, jest osobną sztuką. Wykonawcy odpowiadają sobie na przemian, układając strofy NA POCZEKANIU, do stałego akompaniamentu gitar, a rzecz polega na tym, by odpowiedzieć trafniej i dowcipniej od poprzednika. Pojedynek bywa długi, a publiczność rozstrzyga go reakcją.

Jest to forma pokrewna pojedynkom śpiewaczym znanym z Sycylii, z Półwyspu Iberyjskiego i z krajów arabskich, i jak one wymaga od wykonawcy nie tyle głosu, ile refleksu i języka. Uczestnicy bywają w podeszłym wieku, a przekaz idzie przez naśladowanie, nie przez zapis.

Święto to było przez stulecia głównym dorocznym zjazdem ludności wiejskiej i pełniło funkcje, których nie widać w nazwie: tu zawierano znajomości, pokazywano córki i synów na wydaniu, porównywano plony i rozstrzygano spory o pierwszeństwo. Atlas opisuje ten sam splot przy odpustach polskich i przy jarmarkach niderlandzkich.

Na czym to stoiCałonocne zgromadzenie w zagajniku z ogniskami, pokazem płodów rolnych i zwierząt; pojedynek śpiewaczy z układaniem strof na poczekaniu przy akompaniamencie gitar; poświadczenia święta od XVI wieku.

Czego tu nie wolno przeoczyćDawniejsze funkcje swatalne i rozjemcze święta znamy z relacji i zapisów zbieraczy, nie z dokumentów urzędowych. Dzisiejsza postać obejmuje też pokaz rolniczy organizowany przez instytucje.

W kościołach nadmorskich i w sanktuariach pielgrzymkowych wiszą obrazy o powtarzalnej budowie: na morzu miota się konkretny statek, z masztem złamanym albo z żaglem w strzępach, a w rogu, wśród chmur, umieszczona jest postać, do której wołano. Bywa dopisana data i nazwa jednostki.

Obrazy te zamawiali ocaleni — armatorzy, kapitanowie, rodziny załóg — jako spłatę ślubowania złożonego w chwili zagrożenia. Malowali je zwykle rzemieślnicy wyspecjalizowani w tej robocie, a cena zależała od wielkości i od liczby przedstawionych szczegółów.

Dla dziejów żeglugi są to źródła zaskakująco dobre: pokazują takielunek, bandery i sposób malowania kadłubów w momencie, dla którego rzadko mamy inne obrazy. Zdarza się, że wot jest jedynym zachowanym wizerunkiem konkretnego statku.

Dla atlasu liczy się jednak co innego. Wot jest DOWODEM ZAWARTEJ UMOWY: ktoś w chwili śmiertelnego strachu coś obiecał, przeżył i obietnicę spłacił publicznie, wieszając rzecz kosztowną tam, gdzie wszyscy ją zobaczą. Ta sama konstrukcja — prośba, ocalenie, jawna spłata — działa przy wotach z blaszek w Palestynie i przy ołtarzach wyłowionych z morza w Niderlandach.

Na czym to stoiSetki zachowanych obrazów wotywnych o powtarzalnej budowie, z datami i nazwami jednostek; warsztaty wyspecjalizowane w tej wytwórczości.

Czego tu nie wolno przeoczyćObrazy przedstawiają zdarzenie z pamięci zamawiającego i po fakcie, więc ich wartość jako zapisu przebiegu katastrofy jest ograniczona. Wiarygodne są natomiast szczegóły techniczne statków.

Wokół wiary w szkodliwe spojrzenie, o której mówi osobna karta, narosła cała praktyka zapobiegawcza, i to ona jest tu przedmiotem. Dziecku przypina się czerwoną wstążkę albo drobny przedmiot w kształcie rogu; nad drzwiami zatyka się gałązkę poświęconą w Niedzielę Palmową; przy progu i w rogach izby sypie się sól.

Osobną i najbardziej żywotną częścią jest formuła wypowiadana zaraz po tym, jak ktoś pochwali dziecko, zwierzę albo plon. Pochwała uchodzi tu bowiem za moment niebezpieczny — to ona ściąga spojrzenie — więc chwalący sam dodaje słowa odwracające skutek, a gospodarz odpowiada.

Praktyki te nie były nigdy tajne ani ścigane, bo nie stały w sprzeczności z niczym: odmawia się przy nich modlitwy, używa przedmiotów poświęconych i wzywa świętych. Trybunał inkwizycji, o którym mówi osobna sekcja, ścigał magię ZAMÓWIONĄ u specjalisty i za zapłatą, nie sól sypaną przy własnym progu.

Ta granica jest dla całego atlasu rozstrzygająca i warto ją zapamiętać. To, co robi gospodyni we własnym domu, przy własnym dziecku i za darmo, uchodzi za obyczaj. Dokładnie ta sama czynność wykonana na zamówienie, dla obcej osoby i za pieniądze, staje się magią i trafia przed sąd.

Na czym to stoiPrzedmioty ochronne noszone przy dziecku, gałązka poświęcona zatykana nad wejściem, sól przy progu, ustalone formuły wypowiadane po pochwale; zapisy zbieraczy od XIX wieku.

Czego tu nie wolno przeoczyćSkuteczność tych praktyk nie jest przedmiotem rozstrzygnięcia. Karta opisuje zasięg, formę i to, gdzie przebiegała granica między obyczajem a tym, co ścigano.