Na czym to stoiCmentarzysko przebadane wykopaliskowo, z pełną dokumentacją grobów; analiza składu złota metodami spektrometrycznymi.

Cmentarzysko odkryto przypadkiem, przy robotach ziemnych w roku 1972, na przemysłowych obrzeżach miasta. To, co z niego wyszło, przesunęło początek obróbki złota o całe tysiąclecie i przeniosło go z Mezopotamii nad Morze Czarne — bo nigdzie indziej na świecie nie znamy tak wczesnego i tak licznego zbioru złotych przedmiotów.

Warto od razu zważyć, czego ci ludzie nie mieli. Nie mieli pisma, nie mieli miast ani świątyń, nie mieli koła garncarskiego w dzisiejszym rozumieniu, a mieszkali w osadach liczonych w dziesiątkach domów. Złoto pojawia się więc nie jako szczyt długiego rozwoju, tylko znacznie wcześniej, niż uczy nas tego kolejność wpisana w podręczniki.

Badanie składu pokazało, że kruszec pochodzi w gruncie rzeczy z dwóch źródeł, rozróżnialnych po domieszce platyny: jedno ją ma w ilości znacznej, drugie nie ma jej wcale. Oba są przy tym wolne od cyny i zawierają umiarkowaną domieszkę srebra. To nie jest zatem złoto zbierane przygodnie po potokach, lecz surowiec brany w dwóch stałych miejscach i przerabiany według przyjętej reguły.

Razem ze złotem leżą w tych grobach bransolety wycięte z muszli ostrygi kolczastej, która żyje w ciepłych wodach Morza Śródziemnego i w Morzu Czarnym nie występuje. Ktoś więc przewoził ją setki kilometrów, i to na tyle regularnie, że stała się częścią obowiązkowego stroju pośmiertnego. Wymiana na dalekie odległości jest tu starsza niż wszystko, co zwykliśmy nazywać cywilizacją.

Na czym to stoiGrób przebadany i zrekonstruowany na podstawie ułożenia przedmiotów; oznaczenie wieku i płci z kości.

W jednym z grobów leżał mężczyzna w wieku czterdziestu kilku lat, a przy nim i na nim blisko tysiąc przedmiotów ze złota o łącznej wadze przekraczającej półtora kilograma. Jest to najbogatszy pojedynczy grób, jaki znamy z całej tej epoki w Europie, i nie ma dla niego równego przez następne tysiąclecia.

Złoto nie było tam wsypane, tylko rozmieszczone według porządku. Krążki i blaszki naszyto na ubranie, tak że strój pogrzebowy świecił na całej długości; na głowie leżało nakrycie obszyte złotymi listkami, w uszach kolczyki, a wśród paciorków złote sąsiadowały z karneolowymi. Bransoletę z przywiezionej muszli pokryto złotą blachą, czyli miejscowym kruszcem opłacono ozdobę już i tak rzadką.

Rzecz, którą trzeba z tego wyczytać, nie dotyczy bogactwa, tylko jego okazywania. Żeby tyle złota trafiło do ziemi i już z niej nie wróciło, ktoś musiał mieć prawo wyjąć je z obiegu, a reszta wsi musiała to prawo uznać. Grób jest więc świadectwem układu społecznego, a nie tylko zamożności zmarłego.

Nie wiadomo przy tym, kim ten człowiek był za życia. Określenia, które się nasuwają — wódz, kapłan, naczelnik rodu — pochodzą z epok późniejszych i z innych stron świata, a tutaj nie ma ani jednego zapisu, który dałoby się do niego przyłożyć. Wiadomo, ile złota dostał; po co, nie wiadomo.

Na czym to stoiJamy grobowe bez szczątków kostnych, z zachowanym układem wyposażenia; porównanie z cmentarzyskiem w Durankułaku.

Około jednej szóstej grobów tego cmentarzyska nie zawiera żadnych szczątków ludzkich. Wykopano jamę, ułożono w niej wyposażenie tak, jak układa się je przy ciele, i zasypano — tyle że ciała nigdy tam nie było. Takich grobów jest na tyle wiele, że nie da się ich tłumaczyć zniszczeniem kości.

Najciekawsze jest jednak rozłożenie bogactwa. Spośród pięciu najbogatszych grobów cmentarzyska aż cztery są właśnie puste, a przy tym w żadnym z nich nie ma muszlowej bransolety, która w grobach z ciałem należy do wyposażenia stałego. Reguła działa więc w dwie strony: puste dostają więcej złota i mniej muszli.

Jeden z nich, oznaczony numerem trzydziestym szóstym, wypełniono przedmiotami wykonanymi w pomniejszeniu — a w pozostałych grobach tego cmentarzyska rzeczy pomniejszonych się nie zakłada. Czytano to dwojako: jako grób zastępczy dziecka albo jako złożenie oznak władzy w chwili, gdy zabrakło tego, kto je nosił. Żadnego z tych odczytań nie da się dziś rozstrzygnąć.

Te same puste groby występują na cmentarzysku w Durankułaku, gdzie część z nich dostała gliniane maski. Powtórzenie zwyczaju na dwóch osobnych stanowiskach jest argumentem, że mamy do czynienia z regułą, a nie z osobliwością jednego miejsca — ale wciąż nie mówi, co ta reguła znaczyła.

Na czym to stoiZestawienie wyposażenia grobów z określeniem płci oraz liczenie figurek z możliwą do rozpoznania płcią, w obrębie tego samego horyzontu kulturowego.

Groby o najwyższym wyposażeniu — rozpoznawalne po metalu i po rzeczach przywiezionych z daleka — należą w tym czasie do mężczyzn, i dotyczy to zarówno Warny, gdzie najbogatszy pochówek jest męski, jak i cmentarzysk sąsiednich. Wygląda to na porządek, w którym okazywanie majątku było zajęciem jednej płci.

W tej samej epoce i na tym samym obszarze ponad dziewięćdziesiąt procent figurek ludzkich, którym da się przypisać płeć, przedstawia kobiety. Gdyby czytać figurki jako obraz tego, kto był ważny, wyszedłby świat kobiecy; gdyby czytać tak groby, wyszedłby świat męski. Oba odczytania nie mogą być naraz prawdziwe.

Najprostszy wniosek jest taki, że figurka i grób mówią o dwóch różnych rzeczach. Jedno jest przedmiotem używanym za życia, w domu i w codziennym obrzędzie, drugie wystawą urządzoną publicznie przy okazji śmierci. Wyobrażenie i władza nie muszą wskazywać na tę samą osobę — i zwykle nie wskazują.

Stąd ostrożność, o którą prosi sąsiednia karta o Wielkiej Bogini. Z przewagi kobiecych figurek nie wynika ani religia skupiona na bogini, ani władza kobiet; z przewagi męskich grobów bogatych nie wynika, że kobiety nie miały w tym świecie nic do powiedzenia. Wynika tylko tyle, że dwa rodzaje śladów układają się inaczej, i że ta różnica sama w sobie jest informacją.