Na czym to stoiSzczątki i wisiorki z warstwy datowanej metodą węglową; oznaczenie gatunku przez białka kości i materiał dziedziczny, ogłoszone w 2020 roku.

W jaskini pod Drjanowem kopano z przerwami od lat trzydziestych dwudziestego wieku, a w dwa tysiące dwudziestym ogłoszono wynik, który przesunął całą chronologię: szczątki z najniższej warstwy okazały się należeć do człowieka współczesnego i mieć około czterdziestu pięciu tysięcy lat.

Rozstrzygnięto to nie kształtem kości, które były drobnymi ułamkami, tylko białkami i materiałem dziedzicznym wyciągniętym z tych ułamków. To jest metoda nowa i to ona zmieniła w ostatniej dekadzie więcej niż jakikolwiek nowy wykop.

W tej samej warstwie leżały wisiorki z zębów niedźwiedzia jaskiniowego, przewiercone i obrobione tak samo jak ozdoby robione w tym czasie przez neandertalczyków kilkaset kilometrów dalej. Spór o to, kto od kogo przejął ten sposób, jest otwarty i ważny, bo dotyczy pytania, czy obie ludności się spotkały.

Dla tego działu znaczy to tyle: człowiek noszący przedmioty na sobie, a nie tylko używający narzędzi, jest tu poświadczony czterdzieści pięć tysięcy lat temu. Od tej chwili do najstarszego złota pod Warną mija czterdzieści tysięcy lat.

Na czym to stoiMalowidła zachowane na miejscu, udokumentowane fotograficznie i rysunkowo; brak możliwości bezpośredniego datowania farby.

W bocznych salach jaskini pod Belogradczikiem ściany pokryte są setkami ciemnych postaci: tańczące kobiety z szeroko rozstawionymi nogami, mężczyźni z łukami, zwierzęta, słońca, znaki geometryczne, sceny, które opisuje się jako łowy i jako taniec. Malowano je nietoperzym guanem rozrobionym w wodzie.

Jedno z pól odczytuje się od lat siedemdziesiątych jako kalendarz słoneczny: rzędy kresek pogrupowane tak, że dają się policzyć na miesiące i na rok. Odczytanie to jest sugestywne i często powtarzane, ale opiera się na doborze, które kreski liczyć, a które uznać za osobne.

Wieku tych malowideł nie da się ustalić wprost. Guano nie zawiera materiału, który nadawałby się do datowania węglowego w sposób wiarygodny, bo nietoperze jedzą owady żywiące się roślinami z różnych okresów, a samo guano leży warstwami i miesza się. Stąd rozpiętość propozycji sięgająca ośmiu tysięcy lat.

Ostrożniejszy opis brzmi więc tak: w tej jaskini malowano przez długi czas, w kilku nawarstwiających się stylach, sceny dotyczące łowów, tańca i płodności. Wszystko ponad to — łącznie z kalendarzem — jest odczytaniem, a nie odczytem.

Na czym to stoiWarstwy z narzędziami kamiennymi i kośćmi zwierzęcymi; datowanie pośrednie; nacięcia opisane i sfotografowane przez odkrywców.

W jaskini pod Oreszcem kopie zespół bułgarsko-francuski od lat dziewięćdziesiątych. Z najniższych warstw pochodzą narzędzia kamienne i kości zwierząt, a datowanie tych warstw określono na około półtora miliona lat — co czyniłoby to miejsce jednym z najstarszych śladów człowieka w Europie.

Na kilku ułamkach kości odkrywcy wskazali równoległe nacięcia i przedstawili je jako celowe znakowanie, a nie ślad rozbierania tuszy. Gdyby tak było, byłby to najstarszy znany znak zrobiony przez człowieka w ogóle.

Obie te rzeczy są sporne i trzeba to powiedzieć wprost. Datowanie najniższych warstw opiera się na zestawie zwierząt i na pomiarach magnetycznych, a nie na metodzie dającej datę bezpośrednią. Nacięcia zaś da się tłumaczyć cięciem przy ćwiartowaniu, zgryzem drapieżnika albo ruchem żwiru w osadzie — i większość badających skłania się do tych wyjaśnień.

Zostawiam to tutaj świadomie, bo rzecz krąży po przewodnikach jako pewnik. Uczciwiej powiedzieć, że mamy tu bardzo starą warstwę z narzędziami i spór o to, jak stara jest naprawdę — niż powtarzać zdanie o najstarszym piśmie świata.