Ten dział opisuje Etiopię od przyjęcia chrześcijaństwa w czwartym wieku i to jest wybór porządkujący, a nie twierdzenie o tym, że wcześniej nie było religii. Mówimy o tym wprost, bo inaczej nasz własny brak zacząłby wyglądać na tezę.

Aksum przed Ezaną czciło bóstwa o imionach poświadczonych w inskrypcjach: Astar, Beher, Mahrem. Świątynie z tego okresu zachowały się, a inskrypcje królewskie sprzed konwersji wymieniają te imiona w formułach dziękczynnych.

Przejście nie było nagłe: zachowały się monety tego samego władcy z symbolem księżyca i tarczy słonecznej oraz z krzyżem, bite w odstępie lat. To jest rzadki przypadek, w którym zmianę religii widać w pieniądzu.

Beta Israel wywodzili się we własnej tradycji od plemienia Dana albo od orszaku Menelika i jest to opowieść o pochodzeniu, jak wiele podobnych. Traktowanie jej jako ustalenia historycznego jest pomyłką co do rodzaju tekstu.

Badania nad tą społecznością prowadzą do kilku różnych wniosków i nie ma między nimi zgody. Nie przesądzamy tego sporu i nie musimy: religia Beta Israel jest opisywalna z jej praktyki, a nie z rozstrzygnięcia o pochodzeniu.

Co da się powiedzieć na pewno: był to judaizm, który nie przeszedł przez Talmud, z Torą w ge’ezie, własnym kapłaństwem i świętami nieznanymi gdzie indziej. To czyni go osobnym, a nie niepełnym — i różnica między tymi słowami jest w tej sprawie całą stawką.

Etiopia jest zwykle wymieniana jako kraj afrykański, który nie został skolonizowany, i w sensie kolonialnym jest to prawda: pod Aduą w 1896 roku rozbiła armię włoską i zachowała niepodległość, gdy dzielono cały kontynent.

Ale w 1936 roku Włochy napadły ponownie, użyły gazów bojowych i zajęły kraj na pięć lat. Cesarz wyjechał, a okupacja została zakończona dopiero w 1941 roku przy udziale wojsk brytyjskich i etiopskiego ruchu oporu.

Zdanie „nigdy nie skolonizowana" jest więc prawdziwe i niepełne naraz, a sposób, w jaki się je powtarza, zaciera pięć lat, które dla żyjących wtedy ludzi były wszystkim. Mówimy oba zdania, bo dopiero razem są uczciwe.

Zar bywa opisywany jako egzorcyzm i jest to pomyłka co do celu obrzędu. Egzorcyzm dąży do usunięcia; zar zakłada, że duch zostaje, i zajmuje się warunkami tego pobytu.

Pomyłka nie jest niewinna, bo zmienia obraz uczestniczek. Przy egzorcyzmie są ofiarami, które trzeba uwolnić; w zarze są stronami, które negocjują — a to dokładnie odwraca sens tego, co robią.

W tych samych okolicach istnieje obrzęd wypędzania i prowadzi go kościół albo uczony muzułmański. Są to dwie różne rzeczy, robione przez różnych ludzi, i mylenie ich zaciera wszystko, co ciekawe.

Gadaa bywa nazywane afrykańską demokracją i jest w tym prawda: są wybory, jest kadencja, jest ograniczenie władzy i jest zgromadzenie stanowiące prawo. To rzeczywiście ustrój republikański i nie ma powodu tego pomniejszać.

Ale prawo udziału mają wyłącznie mężczyźni i wyłącznie w takt pokoleniowy, a miejsce w kole zależy od tego, w którym stopniu był ojciec. Kobiety mają własną instytucję — siinqee, laskę i związane z nią prawo do wystąpienia przeciw krzywdzie — i ta instytucja jest osobna, nie jest udziałem w gadaa.

Nazwanie tego demokracją w dzisiejszym znaczeniu jest komplementem, który zniekształca. „Republika pokoleniowa z kadencyjnością i zgromadzeniem prawodawczym" jest dłuższe i opisuje rzecz, która istniała, zamiast rzeczy, którą chcielibyśmy tam zobaczyć.

Dabtara bywa w opisach nazywany czarownikiem i jest to uproszczenie tego samego rodzaju, co nazwanie nganga czarownikiem nad Kongiem. Dabtara jest przede wszystkim uczonym kościoła: kantorem, przepisywaczem, nauczycielem, rachmistrzem kalendarza.

Pisanie zwojów ochronnych jest częścią jego umiejętności i jest przez kościół potępiane, a przez wiernych zamawiane. To jest napięcie wewnątrz jednej instytucji, nie dwie osobne postacie.

Opis, który zostawia samo pisanie zwojów, gubi dwadzieścia lat szkoły, poezję qene i rachubę kalendarza. Gubi więc to, dlaczego ten człowiek w ogóle umie napisać cokolwiek.

Pojawiają się doniesienia o potwierdzeniu obecności Arki w Aksum i żadne z nich nie opiera się na oględzinach, bo oględzin nigdy nie było. Do kaplicy nie wchodzi nikt poza wyznaczonym strażnikiem.

Brak dostępu działa symetrycznie i to jest tu najważniejsze: nie pozwala potwierdzić i nie pozwala obalić. Każde zdanie mocniejsze niż „nie wiadomo" jest zdaniem wykraczającym poza to, co ktokolwiek widział.

Piszemy o tym w dziale o wierzeniach, a nie w dziale o archeologii, i to rozstrzyga, co nas tu interesuje. Interesuje nas rola, jaką to przekonanie pełni w etiopskiej liturgii i w rozumieniu własnego państwa — a ta rola jest wymierna.

Somalijski islam bywa przedstawiany jako jednolity, a jest miejscem sporu, który w ostatnich dekadach kosztował życie i zabytki. Bractwa sufickie z kultem świętych i nurty uznające ten kult za błąd stoją naprzeciw siebie.

Przedstawianie jednej strony jako „prawdziwego islamu", a drugiej jako „afrykańskiej naleciałości", jest przyjęciem stanowiska jednej ze stron i nazwaniem go opisem. Obie powołują się na te same źródła.

Opisujemy to jako spór wewnętrzny, bo nim jest, i nie rozstrzygamy go. Rozstrzyganie sporów teologicznych nie jest robotą atlasu wierzeń.

Zdanie o Afryce bez własnego pisma powtarza się uparcie i Róg Afryki obala je najkrócej. Ge’ez jest pismem rozwiniętym na miejscu, z własnym systemem samogłosek, którego jego południowoarabski pierwowzór nie miał.

Zapisywano nim inskrypcje królewskie od czwartego wieku, a od tego czasu nieprzerwanie księgi. Zapisuje się nim dziś amharski, tigrinię i kilka innych języków — a więc żyje i jest w użyciu, nie jest zabytkiem.

Do tego dochodzą pismo meroickie Nubii, tifinagh Amazigh i pismo nsibidi w Nigerii, o których piszemy w swoich działach. Zdanie o braku pisma nie jest więc uproszczeniem; jest po prostu nieprawdą.