Bakongo mieszkają po obu stronach ujścia Konga, w państwach, które dziś nazywają się Demokratyczna Republika Konga, Republika Konga i Angola. Ich królestwo istniało od czternastego wieku, miało stolicę, prowincje, podatek i dwór, a od 1491 roku także chrzest: władca przyjął chrzest dobrowolnie i jego następcy pisali listy po portugalsku, z których część zachowała się do dziś.

To jest szczegół, który wywraca potoczny obraz. Nie mamy tu do czynienia z ludem odkrytym przez Europejczyków w dziewiętnastym wieku, tylko z państwem, które przez trzysta lat prowadziło z Europą korespondencję dyplomatyczną i miało własnych duchownych.

Chrześcijaństwo dworskie i porządek nkisi istniały obok siebie przez stulecia i mieszały się ze sobą tak, że w wielu przypadkach nie da się ich rozdzielić. Krzyż wszedł do zestawu znaków i bywa umieszczany na przedmiotach, które z chrześcijaństwem nie mają nic wspólnego.

Luba zbudowali na sawannie państwo, którego mocnym punktem była nie armia, lecz sposób przechowywania wiedzy o tym, kto po kim rządził i komu co się należy. Zajmowało się tym stowarzyszenie mbudye, do którego wchodziło się przez wtajemniczenie, a jego członkowie byli w praktyce urzędnikami pamięci.

Świętość władzy była u nich ściśle związana z pewnym rodzajem trudnej wiedzy: król, który nie znał porządku przekazanego przez mbudye, nie był w pełni królem. Dlatego stowarzyszenie miało wpływ, którego żadna zbrojna siła nie równoważyła.

Fangowie przyszli na dzisiejsze tereny stosunkowo niedawno, w ciągu ostatnich kilkuset lat, i nigdy nie zbudowali jednego państwa. Porządek trzymał się na rodzie i na przodkach, a instancją odwoławczą nie był król, lecz czaszka dziadka.

Ich rzeźba stała się w dwudziestym wieku jednym z najbardziej wpływowych zbiorów form w sztuce europejskiej, co miało ten skutek uboczny, że opisuje się ją częściej po muzealnemu niż po ludzku. Rzeźba Fangów była częścią urządzenia, a nie samodzielnym dziełem.

Aka mieszkają w lasach nad Ubangi, Mbuti w Ituri, i mimo dzielącej ich odległości mają wspólne rzeczy, których nie mają ich sąsiedzi zza granicy lasu: brak wodzów, brak dziedziczonej władzy i religię, w której najwyższą instancją jest sam las.

Ich śpiew jest wielogłosowy, budowany na krzyżujących się liniach bez jednego prowadzącego głosu, i uchodzi za jeden z najbardziej złożonych systemów muzycznych na świecie. Nie jest przy tym zapisany i nikt go nikomu nie wykłada — dzieci uczą się go, śpiewając od początku razem z dorosłymi.

Nazwy, którymi określa się te ludy z zewnątrz, bywają obelżywe i pochodzą od sąsiadów albo od Europejczyków. Używamy nazw własnych.

Teke mieszkają nad Kongiem powyżej wielkich katarakt i dzielą z Bakongo zasadniczy pomysł: rzeźba jest naczyniem. Ich figury mają na brzuchu wyraźnie zaznaczoną, wypukłą masę, w której zamyka się to, co ma działać — u nich jest ona szczególnie duża i czasem zasłania całą postać.

Kowal ma tu, podobnie jak u Tuaregów i u ludów Sahelu, pozycję dwuznaczną i osobną. Umie zamienić rudę w narzędzie, a to jest zamiana rodzaju, nie tylko kształtu.

Królestwo Kuba powstało w siedemnastym wieku i zbudowało dwór, na którym rzeźba, tkanina i taniec były częścią porządku państwowego, a nie ozdobą. Zachowały się posągi przedstawiające kolejnych władców, każdy z osobnym znakiem rozpoznawczym u stóp.

Te posągi nie są portretami w europejskim sensie — nie próbują oddać twarzy. Rozpoznaje się po przedmiocie, nie po rysach, i to jest ta sama zasada, którą pokazujemy w atlasie bóstw Indii i na tybetańskich tankach.

Kości wybranych zmarłych — zwykle założyciela rodu i kilku kolejnych głów rodziny — przechowuje się w koszu z kory albo w skrzynce, razem z drobiazgami, które do nich należały. Na wierzchu osadza się rzeźbioną głowę albo całą figurę.

Kosz nie stoi na widoku i nie jest ołtarzem w europejskim sensie. Wyjmuje się go przy sprawach ważnych dla całego rodu: przy wtajemniczeniu młodych, przy sporze o dziedzictwo, przed wyprawą i w razie klęski.

Ród, który przenosił się w nowe miejsce, zabierał kosz ze sobą. W ciągu kilkuset lat Fangowie przeszli setki kilometrów i przez cały ten czas przodkowie szli razem z nimi — dosłownie.

Rzeźba nie przedstawia konkretnej osoby i nie ma być do nikogo podobna. Jej zadaniem jest czuwać: stąd wielkie, wpuszczane oczy z blachy albo z metalowych krążków, nieproporcjonalnie duża głowa i spokojna, zamknięta twarz.

Bywa natarta olejem palmowym i sadzą, co daje ciemny, tłusty połysk; to nie patyna od czasu, tylko część obsługi. Figura zaniedbana matowieje i uchodzi za mniej skuteczną.

Osobno i bez kosza rzeźba traci połowę sensu, a właśnie tak stoi w większości muzeów. Sama w sobie jest pokrywą.

Przy przejściu w dorosłość młodym pokazuje się zawartość kosza — to jest moment, w którym dowiadują się, kto dokładnie leży w środku i jak się nazywał. Wcześniej wiedzą, że kosz istnieje, ale nie wolno im do niego zaglądać.

Obrzęd łączy się z odosobnieniem, próbą wytrzymałości i nadaniem nowej pozycji w rodzinie. Kto go nie przeszedł, nie zabiera głosu w sprawach rodu, choćby był dorosły.

Bwiti powstało wśród ludów Gabonu w dziewiętnastym wieku i rozszerzyło się wśród Fangów na początku dwudziestego, w okresie, gdy dawny porządek rodowy rozpadał się pod naciskiem administracji kolonialnej i misji. Zbudowało wspólnotę tam, gdzie ród przestawał wystarczać.

W obrzędzie używa się korzenia iboga, rośliny o silnym działaniu na świadomość, a całonocne nabożeństwo z muzyką, tańcem i ogniem prowadzi do spotkania z przodkami. Część gałęzi wplotła w to postacie chrześcijańskie, inne tego nie zrobiły.

Jest to religia ŻYWA i stosunkowo MŁODA, a nie pradawna tajemnica. W Gabonie ma status uznany, własne świątynie i własne spory wewnętrzne — dokładnie tak, jak każda inna działająca religia.

Korzeń rośliny z rodziny toinowatych zawiera substancję o bardzo mocnym działaniu na świadomość i przy większych dawkach wywołuje kilkunastogodzinny stan, w którym uczestnik widzi i słyszy rzeczy, o których potem opowiada jako o spotkaniu.

Poza Afryką badano ją jako środek przerywający uzależnienie od opiatów; wyniki są obiecujące, a substancja jest zarazem niebezpieczna dla serca i zdarzały się zgony. Piszemy o tym, bo ta sprawa krąży dziś po internecie w wersji pozbawionej drugiej połowy.

W Gabonie dostęp do tej substancji jest mocno ograniczony i rygorystycznie kontrolowany podczas wywozu. Nikt, kto prowadzi rytuały, nie zaleca samodzielnego eksperymentowania z tą rośliną.

Figury Fangów trafiły do Paryża i Drezna w pierwszej dekadzie dwudziestego wieku i zrobiły na tamtejszych malarzach wrażenie, którego skutki widać do dziś w całej sztuce zachodniej. Zachwyt dotyczył jednak formy, a nie przedmiotu: patrzono na proporcje i na uproszczenie, a nie na to, czym rzeźba była i po co powstała.

Równolegle trwał wywóz na skalę, której nie da się nazwać inaczej niż rabunkiem, i z tego okresu pochodzi większość zbiorów europejskich. Sprawa zwrotów toczy się dziś i część przedmiotów wróciła.

Nie zamierzamy opowiadać tego jako czystej historii duchowej ani jako czystej historii zbrodni. To są dwie prawdziwe historie o tych samych przedmiotach i obie trzeba znać.