Na czym to stoiBudowle rozłożone wokół prostokątnego dziedzińca na osi północ–południe; magazyny z zapasami liczonymi w tysiącach litrów, warsztaty, archiwa tabliczek i pomieszczenia obrzędowe pod jednym dachem; brak osobnego budynku świątynnego z celą i posągiem; pomieszczenia z zagłębieniem w podłodze dostępnym po stopniach, wnęki z ławkami i ołtarze na dziedzińcu.

Kreteńskie budowle pałacowe są rozłożone wokół prostokątnego dziedzińca, który jest ustawiony mniej więcej na osi północ-południe. Skupiają one pod jednym dachem magazyny z zapasami oliwy i zboża liczonymi w tysiącach litrów, warsztaty rzemieślnicze, pomieszczenia archiwalne z glinianymi tabliczkami oraz sale przeznaczone do celów obrzędowych.

Brakuje tego, czego oczekuje każdy przyzwyczajony do Grecji klasycznej lub Bliskiego Wschodu: osobnego budynku świątynnego z posągiem bóstwa w celli. Miejsca obrzędowe są jednak wbudowane w całość kreteńskich budowli pałacowych — małe pomieszczenia z zagłębieniem w podłodze, do którego schodzi się po stopniach, wnęki na przedmioty z ławkami oraz ołtarze rozmieszczone bezpośrednio na dziedzińcu.

W kreteńskich budowlach pałacowych, pałac pełni jednocześnie funkcje spichlerza, warsztatów, biura oraz miejsca obrzędowego, nie rozdzielając władzy gospodarczej od obrzędowej. Zapasy zebrane z okolicy wracają do niej przy okazji świąt, a ten sam budynek, który ewidencjonuje oliwę i zboże na tabliczkach, rozdziela je potem w ramach uczty.

Pisownia „pałac" jest przy tym spadkiem po pierwszych wykopaliskach i po wyobrażeniu odkrywców o dworze królewskim. Dziś część badających woli mówić o ośrodkach dworskich albo po prostu o budowlach dziedzińcowych, bo o królu, który miałby tam mieszkać, nie wiadomo z tych budowli prawie nic.

Na czym to stoiPodwójne topory ryte, malowane, kładzione na ołtarzach, wbijane w podstawy i noszone jako ozdoba; egzemplarze z brązu, ołowiu, srebra i złota, od kilku centymetrów po ostrza wyższe od człowieka; blachy zbyt cienkie do użytku i odlewy ołowiane nienadające się do rąbania; kryjówka wotywna w jaskini nad Arkalochori z toporami i celowo wygiętymi mieczami; występowanie znaku przy scenach z kobietami w strojach obrzędowych, przy bykach i przy filarach.

Podwójny topór wraca na Krecie wszędzie: ryty na ścianach i filarach, malowany, kładziony na ołtarzach, wbijany w podstawy, noszony na szyi. Egzemplarze wykonane są z brązu, ołowiu, srebra i złota, a rozmiarami sięgają od kilku centymetrów po ostrza wyższe od człowieka.

Rzecz w tym, że narzędziem nie są. Blachy bywają tak cienkie, że wygięłyby się przy pierwszym uderzeniu, a część egzemplarzy odlano z ołowiu, który do rąbania nie nadaje się w ogóle. Są to więc przedmioty wotywne od początku, wykonane po to, żeby je złożyć, nie żeby ich używać — w jaskini nad Arkalochori znaleziono ich całą kryjówkę, razem z mieczami wygiętymi celowo przed złożeniem.

Z czym się wiązał, nie wiadomo. Pojawia się przy scenach z kobietami w strojach obrzędowych, przy bykach i przy filarach w pomieszczeniach podziemnych, a w piśmie mykeńskim występuje później znak o tym kształcie w zapisie nazwy miejsca. Najczęściej powtarzane objaśnienie — że topór służył do zabijania byka ofiarnego — jest możliwe, ale nie wykazane, bo egzemplarze zdatne do takiego użytku są wśród nich rzadkie.

Z toporem podwójnym związany jest również domysł dotyczący labiryntu: greckie słowo „labrys” miało oznaczać topór w lokalnej mowie, a sam labirynt byłby „domem podwójnego topora”. Jednakże ten wyraz został poświadczony dopiero późno i za pośrednictwem drugich źródeł, przez co powiązanie to pozostaje hipotezą, a nie ustaleniem, pomimo że od stu lat powtarza je każda książka o Krecie.

Na czym to stoiKilkadziesiąt szczytów widocznych z zamieszkanych dolin, z warstwami popiołu, ogrodzeniami i tysiącami glinianych wotów; jaskinie z depozytami w szczelinach; figurki ludzi w postawie modlitewnej z ręką przy czole; figurki bydła i owiec; osobne części ciała z gliny — nogi, ręce, głowy, tułowia, oczy i narządy wewnętrzne; ciągłość zwyczaju składania wizerunków chorych części ciała aż po dziś.

Na kilkudziesięciu kreteńskich szczytach — zawsze takich, które widać z zamieszkanej doliny i na które da się wejść w kilka godzin — znaleziono miejsca z warstwami popiołu, ogrodzeniami i tysiącami glinianych przedmiotów wotywnych. Do tego dochodzą jaskinie, gdzie deponowano podobne rzeczy w szczelinach i pod naciekami.

Zestaw ofiar jest wymowny: figurki ludzi przyjmujące postawę modlitewną, z rękami przy czole, zwierzęta domowe — przede wszystkim bydło i owce — oraz osobne części ciała wykonane z gliny: nogi, ręce, głowy, tułowia, oczy i narządy wewnętrzne. Taki dobór darów zwykle symbolizuje to, co boli, lub to, o co się prosi.

Ten pradawny zwyczaj jest najstarszym udokumentowanym obrzędem w tej części świata, który przetrwał niezmiennie przez tysiąclecia i trwa do dzisiaj. W klasycznych greckich sanktuariach składano blaszane wizerunki chorych części ciała, a obecnie w kościołach na wyspie wiszą srebrne tabliczki przedstawiające nogę, oko lub serce — ten sam gest powtarzany przez trzy i pół tysiąca lat pod innymi nazwami.

Z tych miejsc nie wiadomo, do jakich bóstw się zwracano, ani nie jest znana liczba tych bóstw. Nie mamy pewności, czy szczyt i jaskinia należały do tej samej sfery. Wiemy jedynie, gdzie stawali ludzie, co przynosili oraz co palili — na tym opis się kończy.