Wersje o fenickich, arabskich albo sabejskich budowniczych Wielkiego Zimbabwe zostały obalone przez trzy niezależne badania — w 1905, w 1929 i przez datowanie radiowęglowe w latach sześćdziesiątych. Budowla jest miejscowa i średniowieczna.

Utrzymywanie wersji przeciwnej po 1905 roku nie było już niewiedzą, a po 1965 roku było cenzurą państwową: archeolodzy pracujący przy stanowisku mieli urzędowy zakaz podawania afrykańskiego pochodzenia.

Piszemy o tym osobno w podpisie działu, bo sama historia zaprzeczania jest tu ważniejsza niż samo sprostowanie. Sprostowanie zajmuje jedno zdanie; wyjaśnienie, dlaczego trwało sto lat, zajmuje cały rysunek.

Przez dziesięciolecia w podręcznikach obowiązywała teza, że ludy mówiące językami bantu dotarły na ten obszar mniej więcej wtedy, co Holendrzy w siedemnastym wieku, więc żadna ze stron nie była tu pierwsza.

Archeologia mówi co innego i mówi jednoznacznie: rolnicy mówiący językami bantu są na tym obszarze poświadczeni co najmniej od czwartego i piątego stulecia naszej ery, czyli ponad tysiąc lat wcześniej. A przed nimi byli tu San i Khoekhoe, od czasów nieporównanie dawniejszych.

Teza nie była pomyłką badawczą. Była potrzebna, bo od niej zależało uzasadnienie prawa do ziemi, i zniknęła z podręczników dopiero razem z ustrojem, który jej potrzebował.

San bywają przedstawiani jako żywy relikt, lud zatrzymany w czasie. To opis fałszywy: San zmieniali gospodarkę, handlowali z sąsiadami, bywali pasterzami, robotnikami i żołnierzami, a dziś żyją współcześnie.

Ich sytuacja jest przede wszystkim sprawą ziemi. Wysiedlenia z rezerwatu w Kalahari w latach dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych były przedmiotem procesów sądowych, które San wygrali, i to jest ich obecna historia — nie „dawny sposób życia".

Określenie „z epoki kamienia" robi z żywych ludzi eksponat i osłabia ich pozycję w tych właśnie procesach. Ten sam mechanizm opisaliśmy przy Hadza w Afryce Wschodniej.

Sangoma bywa w tłumaczeniach nazywana czarownicą albo znachorką. Pierwsze jest odwróceniem sensu: w tym systemie osobą działającą na szkodę jest umthakathi, a zadaniem sangomy jest między innymi go rozpoznać.

Drugie kasuje rozróżnienie: sangoma jest powołana i wróży, inyanga uczy się zawodu i leczy ziołami. Jedno słowo „znachor" zlepia dwie role, z których jedna nie była wybrana.

To jest ta sama klasa błędu, którą prostujemy nad Kongiem przy nganga i u Kikuju przy mundu mugo. Wraca tak regularnie, że w tym atlasie jest właściwie regułą: tam, gdzie system dzieli działania na dozwolone i zakazane, europejski opis zwykle ten podział kasuje.

Wybicie bydła u Xhosa w latach 1856–1857 bywa podawane jako przykład tego, do czego prowadzi wiara w proroctwa. Taki opis pomija wszystko, co tłumaczy zachowanie ludzi.

Dwa lata wcześniej zaraza płucna wybiła większość stad — bydło umierało niezależnie od proroctwa, a proroctwo nadawało tej śmierci sens i obiecywało odwrócenie. Za tym stało pół wieku przegranych wojen granicznych i postępująca utrata ziemi.

Ruchy millenarystyczne pojawiają się wszędzie w takich warunkach i mają odpowiedniki w Ameryce Północnej, w Melanezji i w Europie. Opisanie tego jako miejscowej łatwowierności jest tym samym rodzajem opisu, który w tym dziale prostujemy przy Wielkim Zimbabwe.

Nazwy i granice grup na tym obszarze bywają przedstawiane jako odwieczne. Znaczna ich część została ustalona w dziewiętnastym i dwudziestym wieku przez administrację, która potrzebowała przypisać każdego człowieka do jednej kategorii.

Przed tym przynależność bywała płynna: zmieniała się z miejscem zamieszkania, z małżeństwem, ze zmianą zwierzchnictwa. Człowiek mógł przejść do innej grupy i jego dzieci były już tamtejsze.

Sztywne przypisanie stało się podstawą polityki „osobnego rozwoju" i wysiedleń. Dlatego pisząc o ludach tego obszaru, mówimy o grupach językowych i o wspólnotach, a nie o plemionach — i nie jest to poprawianie słownictwa, tylko wierność temu, jak to działało.

Okres wielkich przemieszczeń ludności w początkach dziewiętnastego wieku, zwany mfecane, bywa przedstawiany jako skutek wyłącznie ekspansji państwa Szaki. Państwo zuluskie było w tym okresie potęgą i prowadziło wojny — to jest pewne.

Ale badacze wskazują też na inne przyczyny działające równocześnie: napady po niewolników od strony wybrzeża, wyprawy po bydło z południa, suszę i walkę o pastwiska. Waga tych czynników jest przedmiotem sporu, który nie jest rozstrzygnięty.

Wersja przypisująca wszystko Szace była wygodna, bo prowadziła wprost do tezy o pustej ziemi: skoro Afrykanie sami się wyludnili, przybysze zastali obszar wolny. Podajemy więc obie strony sporu i mówimy wprost, że jest nierozstrzygnięty.

Malowidła naskalne południa Afryki opisywano długo jako sceny rodzajowe: polowanie, taniec, bitwa. Odczytanie dziś najlepiej uzasadnione mówi, że są zapisem doświadczenia z tańca transowego.

Świadczą o tym szczegóły bez sensu w scenie rodzajowej: ludzie z kopytami i rogami, antylopy z ludzkimi nogami, krew z nosa, linie wychodzące z głowy, ciała pochylone pod kątem niemożliwym do utrzymania.

Wszystkie te szczegóły odpowiadają temu, co sami tancerze opisywali w zapisach z dziewiętnastego wieku. To jest dobry przykład na to, że do odczytania obrazu potrzebny bywa tekst — i że bez zapisanych słów San ta sztuka pozostałaby ładna i niezrozumiała.

Pod nazwą San mieści się kilkanaście grup o odrębnych językach, z których część jest wzajemnie niezrozumiała, oraz o różnych obyczajach i historii. Nie jest to jeden lud i nie ma jednej nazwy własnej.

Używamy słowa „San", bo przyjęło się w piśmiennictwie, ale jest to określenie zbiorcze nadane z zewnątrz. Nazwa „Buszmeni" pochodzi z holenderskiego i była pogardliwa; część społeczności przyjęła ją dziś z powrotem jako własną, a część odrzuca — i obu stanowisk nie rozstrzygamy.

Podobna ostrożność należy się Khoekhoe, których dawniej określano nazwą mającą naśladować brzmienie ich mowy. Nie używamy jej w ogóle.

Dziewiętnastowieczne opisy powtarzały, że ludy tego obszaru pamiętają o najwyższym bogu tylko szczątkowo, bo modlą się do przodków. Wyciągano stąd wniosek o zdegenerowanej resztce dawnego monoteizmu.

To jest odczytanie ustroju jako braku. Byt najwyższy odpowiada za sprawy ostateczne, przodkowie za bieżące — podział jest wyraźny, konsekwentny i wraca u Zulu, Sotho, Kikuju i Czagga. U Shona granica biegnie inaczej i Mwari ma wyrocznię, co pokazuje, że to jest wybór, a nie zanik.

Ten sam schemat myślenia stoi za hipotezą hamicką i za wersją o obcych budowniczych: zakłada, że to, co u Afrykanów złożone, musi być pozostałością po czymś, co przyszło z zewnątrz. Prostujemy wszystkie trzy w jednym dziale, bo mają jeden korzeń.