Na czym to stoiZabicie własnych dzieci w zesłanym szaleństwie i wyrok wyroczni nakazujący służbę u króla Tirynsu; dwanaście zadań, w tym lew o nieprzebijalnej skórze, hydra odrastająca przy cięciu, oczyszczenie stajni przez przeprowadzenie rzeki, pas królowej Amazonek, jabłka z ogrodu na krańcu świata i wyprowadzenie psa pilnującego bramy podziemia; późne ustalenie się składu i kolejności listy; śmierć od koszuli nasączonej krwią potwora, stos na górze i przyjęcie między bogów; odbieranie kultu zarówno herosa, jak i boga, niekiedy w jednym sanktuarium tego samego dnia.

Zsyłane przez Herę szaleństwo sprawiło, że Herakles zabił własne dzieci, a według części wersji także żonę. Skalany zabójstwem krewnych poszedł do Delf i otrzymał wyrok: ma służyć przez wyznaczony czas królowi Tirynsu i wykonać, co ten mu rozkaże. Dwanaście prac jest więc pokutą, nie ciągiem przygód.

Wykonał czyny: udusił lwa, którego skóry nie imała się żadna broń, zabił hydrę odrastającą po każdym cięciu, oczyścił stajnie, przepuszczając przez nie rzekę, sprowadził żywe zwierzęta, zdobył pas królowej Amazonek, zabrał jabłka z ogrodu na krańcu świata oraz wyprowadził psa pilnującego bram podziemia. Kolejność i skład listy zostały ustalone znacznie później, a w różnych miejscach podawano ją odmiennie.

Zginął od koszuli nasączonej krwią potwora, którą żona przysłała, sądząc, że jest to środek miłosny. Trucizna paliła jego ciało, więc rozkazał przygotować stos na górze i go podpalić – a wtedy zdarzyło się coś wyjątkowego w greckiej religii: spłonęło jego ciało, a on sam został zabrany na Olimp i przyjęty do grona bogów.

Dla tej postaci zarezerwowano osobne miejsce w atlasie; Grecy oddawali jej cześć jednocześnie jako herosowi i bogu. W niektórych miejscach składano mu ofiarę jak bohaterowi, wrzucając ją do dołu wieczorem z ciemnego zwierzęcia, a w innych traktowano go jak boga, stawiając ołtarze i paląc kadzidła. Zdarzało się nawet, że oba te rytuały odprawiano w jednym sanktuarium tego samego dnia, jeden po drugim.

Na czym to stoiDanina siedmiu chłopców i siedmiu dziewcząt wysyłana na Kretę dla istoty o ludzkim ciele i byczej głowie; umowa o zmianie czarnego żagla na biały; kłębek nici przywiązany u wejścia, zabicie potwora i wyprowadzenie pozostałych; pozostawienie królewny na wyspie; zapomnienie o żaglu i śmierć ojca, od którego nazwano morze; utrzymywanie statku w porcie przez stulecia z wymianą belek i użycie go jako przykładu w sporze o tożsamość rzeczy; doroczne poselstwo na Delos i zawieszenie wykonywania wyroków śmierci na czas jego nieobecności; taniec o krętym przebiegu wykonywany wokół ołtarza na Delos.

Ateny co dziewięć lat wysyłały na Kretę siedmiu chłopców i siedem dziewcząt jako ofiary dla istoty, która nie była zwykłym człowiekiem; miała ludzkie ciało i byczą głowę, zamkniętą w gmachu, z którego nie było wyjścia. Tezeusz popłynął z nimi dobrowolnie, umawiając się z ojcem, że jeżeli mu się powiedzie, zmieni czarny żagiel na biały.

Na Krecie pomogła mu królewna, dając kłębek nici przywiązany u wejścia. Zabił potwora, wyprowadził pozostałych po nitce i odpłynął, zabierając dziewczynę. Jednak zostawił ją śpiącą na wyspie – nie jest pewne, czy z rozkazu boga, czy z własnej woli. Wracając zapomniał o żaglu; widząc czerń z daleka, jego ojciec rzucił się w morze, które odtąd nosi jego imię.

Opowieść ma w Atenach mocne przedłużenie obrzędowe. Statek, którym miał wrócić, utrzymywano w porcie przez stulecia, wymieniając zbutwiałe belki — i to on posłużył filozofom za przykład pytania, czy rzecz wymieniona w całości jest wciąż tą samą rzeczą. Co roku wysyłano nim poselstwo na Delos, a w czasie jego nieobecności miasto nie mogło wykonywać wyroków śmierci; z tego powodu Sokrates czekał na egzekucję ponad miesiąc.

Na Delos pokazywano też taniec o krętym przebiegu, wywodzony od drogi przez labirynt i tańczony wokół ołtarza. Mamy więc jeden mit rozpisany na trzy rzeczy zarazem: opowieść, przedmiot utrzymywany w porcie i doroczną czynność — i dopiero razem tłumaczą one, po co Ateńczykom ta historia była.

Na czym to stoiZamknięcie matki z dzieckiem w skrzyni i wrzucenie do morza z powodu przepowiedni; wyprawa po głowę istoty, której wzrok zamieniał w kamień; skrzydlate sandały, hełm czyniący niewidzialnym i sierp oraz patrzenie w odbicie na wypolerowanej tarczy; skrzydlaty koń powstały z krwi; zamiana w kamień potwora morskiego i uratowanie królewny; spełnienie przepowiedni przez przypadkowy rzut dyskiem; umieszczanie wizerunku twarzy Gorgony na tarczach, dachówkach, monetach, drzwiach i piecach chlebowych; samodzielne występowanie tego wizerunku w najwcześniejszej sztuce greckiej, bez sceny ścięcia.

Wnuk króla Argos, zamknięty z matką w skrzyni i wrzucony do morza z powodu przepowiedni, wyrósł na obcej wyspie. Został on wysłany po głowę Gorgony — istoty, której wzrok zamieniał w kamień. Otrzymał od bogów skrzydlate sandały, hełm czyniący niewidzialnym i sierp, a patrzył wyłącznie w odbicie na wypolerowanej tarczy, żeby nie spojrzeć wprost.

Ściął głowę, a z krwi wyskoczył skrzydlaty koń. W drodze powrotnej zamienił w kamień potwora morskiego, ratując przywiązaną do skały królewnę, a po powrocie spełniła się przepowiednia: dziadek zginął od rzutu dyskiem podczas zawodów, choć chłopiec ani nie chciał tego, ani nie wiedział, w kogo trafia.

W tym micie najciekawsze jest to, że wizerunek Gorgony nie zniknął wraz z opowieścią. Po trafieniu na tarczę bogini Ateny, twarz potwora — okrągła, z językiem wysuniętym na wierzch, kłami i wytrzeszczonymi oczami — stała się powszechnym symbolem odstraszającym w Grecji. Ten obraz umieszczano we wszystkich miejscach, gdzie chciano odpędzić złe spojrzenie: na tarczach, dachówkach, monetach, drzwiach i piecach chlebowych.

Sam wizerunek jest przy tym starszy niż opowieść, którą znamy. W najwcześniejszej sztuce greckiej twarz ta pojawia się samodzielnie, bez sceny ścięcia i bez bohatera, a odpowiedniki podobnych masek odstraszających znane są z Bliskiego Wschodu. Możliwe więc, że opowieść dorobiono do znaku, a nie znak do opowieści — i tak bywa częściej, niż się przypuszcza.