Skąd to wiadomoChrzest w Reims między 496 a 508 rokiem; główne źródło spisane blisko sto lat później; kolejne zakazy dawnych praktyk powtarzane przez synody frankijskie

Chlodwig, król Franków, przyjął chrzest w Reims; data podawana jest rozbieżnie i mieści się między 496 a 508 rokiem, bo główne źródło powstało blisko sto lat później. Rzecz jest istotna nie z powodu daty, lecz z powodu wyznania: Frankowie ominęli arianizm i przyjęli wiarę w postaci wyznawanej przez ludność Galii oraz przez biskupa Rzymu.

Konsekwencja jest polityczna i bardzo praktyczna. Inni władcy germańscy rządzili ludnością innego wyznania niż własne i musieli albo ją naciskać, albo utrzymywać dwa Kościoły; Frankowie takiego kłopotu nie mieli. Biskupi galijscy — ludzie z dawnych rodzin senatorskich, z wykształceniem i majątkiem — stali się ich naturalnym zapleczem administracyjnym.

Przez następne dwa stulecia daje to Frankom przewagę nad sąsiadami i pozwala im zająć większość dawnej Galii oraz ziemie na wschód od Renu. Chrystianizacja tych ostatnich idzie już pod ich osłoną: misje na terenach germańskich w VII i VIII wieku działają z nadania królewskiego i z poparciem zbrojnym.

Trzeba przy tym powiedzieć, czego z tego nie wynika. Przyjęcie chrztu przez króla nie oznacza zmiany wiary jego poddanych — oznacza zmianę kursu politycznego i początek długiego procesu. Dawne praktyki na wsi utrzymują się jeszcze przez stulecia, o czym świadczą kolejne zakazy powtarzane przez synody, a powtarzany zakaz zwykle znaczy, że zakazywanego nadal się dopuszczano.

Skąd to wiadomoObjęcie tronu przez Pepina w 751 roku i namaszczenie; koronacja cesarska w Boże Narodzenie 800; ujednolicenie ksiąg liturgicznych na dworze karolińskim; odpisy tekstów łacińskich z IX wieku jako podstawa dzisiejszych wydań

W 751 roku majordom Pepin usunął ostatniego króla z poprzedniej dynastii i sam objął tron, uzyskawszy wcześniej od papieża odpowiedź, że królem powinien być ten, kto sprawuje władzę faktycznie. Namaszczenie olejem, zapożyczone ze wzorów biblijnych, dało nowej dynastii uzasadnienie religijne, którego nie miała z urodzenia. W zamian Frankowie zbrojnie osłonili papiestwo przed Longobardami i przekazali mu ziemie w środkowej Italii.

W Boże Narodzenie 800 roku papież koronował Karola na cesarza w Rzymie. Był to akt bezprecedensowy: od 476 roku na zachodzie cesarza nie było, a jedyny prawowity urzędował w Konstantynopolu i uznał to za uzurpację. Spór o to, kto właściwie ma prawo ustanawiać cesarza — i czy koronujący stoi wyżej od koronowanego — ciągnął się potem przez całe średniowiecze.

Dla wiary najważniejsze jest to, co działo się w tle. Dwór karoliński przeprowadził ujednolicenie: jeden obrządek mszalny, jeden tekst Pisma, jeden zestaw ksiąg liturgicznych, jedno pismo do przepisywania. To ostatnie jest dziś widoczne w każdej książce: minuskuła karolińska, czytelna i oszczędna, stała się wzorem dla pisma drukowanego i pośrednio dla czcionek, których używamy.

Wtedy też przepisano na nowo ogromną część piśmiennictwa łacińskiego. Znaczna większość tekstów rzymskich, które dziś mamy, przetrwała w odpisach karolińskich z IX wieku — starszych egzemplarzy zwykle nie ma. Podobnie jak Bizancjum przechowało grekę, tak Frankowie przechowali łacinę; obie te kultury żyją dziś z cudzego kopiowania.

Skąd to wiadomoKoronacja cesarska z 962 roku; zakaz obsadzania urzędów kościelnych przez świeckich z lat siedemdziesiątych XI wieku; Canossa w 1077; układ w Wormacji w 1122; przeniesienie papiestwa do Awinionu w 1309 roku

W 962 roku koronowano w Rzymie cesarza z dynastii niemieckiej i odtąd tytuł ten wiązał się z władcami Rzeszy. Biskupi w tym państwie byli zarazem dostojnikami kościelnymi i urzędnikami z nadaniami ziemskimi, więc cesarz obsadzał ich tak jak innych urzędników — wręczając pierścień i pastorał. Z punktu widzenia zarządzania państwem było to konieczne; z punktu widzenia reformy kościelnej nie do przyjęcia.

Spór wybuchł na dobre w latach siedemdziesiątych XI wieku. Papież zakazał świeckim obsadzania urzędów kościelnych, cesarz odmówił, papież obłożył go klątwą i zwolnił poddanych z posłuszeństwa — co w feudalnym państwie było bronią skuteczniejszą od wojska. Skończyło się to w 1077 roku ukorzeniem cesarza przed zamkiem w Canossie, gdzie czekał trzy dni na zdjęcie klątwy.

Rozstrzygnięcie przyszło dopiero w 1122 roku układem w Wormacji: biskupa wybiera duchowieństwo, cesarz nadaje mu dobra ziemskie osobnym aktem. Rozdzielono więc dwie rzeczy, które dotąd były jedną — godność duchowną i urząd świecki — i to rozdzielenie jest jednym z korzeni późniejszego europejskiego podziału na władzę duchowną i państwową.

Sporu nie zamknęło to na długo. Walka cesarstwa z papiestwem toczyła się przez cały XII i XIII wiek, wciągając miasta włoskie po obu stronach; z tego sporu biorą się nazwy dwóch stronnictw, które w Italii przetrwały dłużej niż jego przedmiot. Dopiero przeniesienie papiestwa do Awinionu w 1309 roku zmieniło układ zupełnie.

Skąd to wiadomoKodeks prawa zebrany na wschodzie w VI wieku i jego powrót przez szkoły prawnicze od XI wieku; minuskuła karolińska jako wzór pisma drukowanego; zajęcie Państwa Kościelnego w 1870 roku i układ z 1929

Najtrwalszym śladem jest prawo. Rzymskie rozwiązania — pojęcie własności, umowy, zobowiązania, spadku — przetrwały w kodeksie zebranym na wschodzie w VI wieku, wróciły do zachodniej Europy przez szkoły prawnicze w Bolonii od XI wieku i leżą u podstaw kodeksów cywilnych większości krajów kontynentu. Polski kodeks cywilny stoi na tej samej konstrukcji.

Drugim jest kalendarz z nazwami miesięcy i z tygodniem, w którym dni noszą imiona bóstw — w językach romańskich i germańskich wprost, w polskim nie, bo tu przyjęto nazwy liczebnikowe i opisowe. Trzecim alfabet, którym piszemy, w postaci ustalonej przez karolińską reformę pisma.

W organizacji Kościoła katolickiego ślad jest jeszcze wyraźniejszy. Podział na diecezje pokrywa się w wielu miejscach z dawnym podziałem administracyjnym imperium, tytuły duchowne wywodzą się z urzędów świeckich, a łacina pozostawała językiem obrzędu do lat sześćdziesiątych XX wieku, gdy sobór dopuścił języki narodowe.

Państwo Kościelne, wywodzące się z nadań karolińskich, przetrwało do 1870 roku, gdy zajęło je zjednoczone królestwo Włoch. Sprawę zamknięto dopiero w 1929 roku układem, który utworzył dzisiejsze państwo watykańskie o powierzchni czterdziestu czterech hektarów. Jest to ostatni ciąg dalszy linii zaczętej w VIII wieku — i pod pewnymi względami ostatni żywy fragment rzymskiej administracji.