Skąd wiemyStele z pismem południowo-zachodnim, warstwy zasypanego sanktuarium w Cancho Roano oraz ołtarz i inskrypcja dla Astarte ze skarbu z El Carambolo.

Na południowym zachodzie, w dolinie dzisiejszego Gwadalkiwiru, istniała od dziewiątego stulecia przed naszą erą kultura żyjąca ze srebra i miedzi, o której pisali sąsiedzi z całego Morza Śródziemnego. Zostawiła po sobie kamienne stele pokryte pismem zwanym południowo-zachodnim: znaki umiemy odczytać, ale język pod nimi pozostaje nierozpoznany, więc imion bóstw z tych napisów nie potrafimy wydobyć.

Najwięcej o tamtejszym kulcie mówi sanktuarium w Cancho Roano na zachodzie. Budowlę przebudowywano kilkakrotnie, a około czwartego wieku przed naszą erą spalono ją i zasypano — nie w pośpiechu ucieczki, lecz porządkiem, który sam jest obrzędem: naczynia ustawiono, zwierzęta złożono, warstwy przykryto. Świątynię zamknięto tak, jak zamyka się grób.

Drugi ślad jest jeszcze wymowniejszy. W skarbie z El Carambolo pod Sewillą stał ołtarz wycięty w kształcie rozpostartej skóry byka, a wraz z nim znalazła się inskrypcja poświęcona Astarte — bogini fenickiej, przyniesionej z drugiego końca morza. To pierwszy na tej ziemi udokumentowany przypadek tego, co powtórzy się tu jeszcze wiele razy: miejscowa forma kultu przyjmuje przybyłe imię i obie rzeczy żyją dalej razem.

Skąd wiemyOpisy świątyni u autorów greckich i rzymskich, monety Gadiru z wyobrażeniem Melkarta-Heraklesa i ślady kultu w samym mieście.

Fenicjanie założyli na atlantyckim krańcu półwyspu miasto Gadir, dzisiejszy Kadyks, a w nim świątynię Melkarta — boga miasta Tyr, opiekuna żeglugi i wypraw. Opisy, które do nas dotarły, zgadzają się w kilku szczegółach: palił się tam ogień, którego nie wolno było wygasić, kapłani chodzili boso i w lnie, a w przybytku nie było posągu bóstwa.

Kiedy przyszli Grecy, rozpoznali w nim swojego Heraklesa; kiedy przyszli Rzymianie, nazwali go Herkulesem Gadytańskim i pielgrzymowali tam jak do własnego miejsca świętego. Kult trwał, obrzęd trwał, zmieniło się imię i język modlitwy. Starożytni nazywali taki zabieg tłumaczeniem bogów i traktowali go jako rzecz naturalną.

Ten jeden przykład warto zapamiętać na resztę działu, bo jest wzorcem. Gdy później zobaczymy meczet zamieniony w kościół, święto przesunięte na dzień patrona albo arabskie słowo w ustach chrześcijańskiego rolnika, będziemy patrzeć na ten sam mechanizm, a nie na spisek ani na przetrwanie pogaństwa w ukryciu.

Skąd wiemyZbiory wotów z sanktuariów w Despeñaperros i Castellar, znaleziska z Elche i z Bazy wraz z zawartością urny.

Na wschodzie i południu półwyspu ludy, które nazywamy Iberami, składały ofiary w miejscach wyznaczonych przez krajobraz: u źródeł, przy przełęczach i w jaskiniach. W sanktuariach w górach Despeñaperros znaleziono tysiące drobnych figurek z brązu, najczęściej wysokich na kilka centymetrów, przedstawiających mężczyzn, kobiety i części ciała.

Sens takiego daru jest czytelny bez znajomości języka. Zostawiam przy bóstwie swój wizerunek, więc zostaję tam, gdy sam odchodzę; zostawiam wizerunek nogi, więc wskazuję, co ma zostać uleczone. Ta sama myśl wróci na tym półwyspie kilkanaście stuleci później w woskowych rękach i nogach zawieszanych przy ołtarzach i w srebrnych blaszkach, które do dziś wiszą w hiszpańskich kościołach.

Do tej samej warstwy należą rzeźby kobiet w bogatych strojach, z Elche i z Bazy. Ta druga okazała się urną: wewnątrz siedzącej postaci złożono szczątki. Posąg nie jest więc portretem ani wyłącznie boginią — jest naczyniem i siedziskiem zmarłej naraz, a to znów mówi o sposobie myślenia więcej niż imiona, których nie znamy.

Skąd wiemyInskrypcja z Cabeço das Fráguas oraz łacińskie dedykacje dla bóstw miejscowych z Luzytanii i Gallaecii.

Na zachodzie półwyspu zachował się napis w języku luzytańskim zapisany alfabetem łacińskim, wyliczający, co i komu się składa: owcę Trebopali, świnię Laebowi, krowę Ikkonie, roczną owcę Trebarunie, byka rozpłodowego Rewe. Języka nie znamy dobrze, ale lista zwierząt i przypadki gramatyczne wystarczają, żeby zobaczyć obrzęd.

Najciekawsze jest to, że zestaw zwierząt odpowiada rzymskiej ofierze oczyszczenia pól, składanej ze świni, owcy i byka. Nie znaczy to, że jedno przejęto od drugiego. Znaczy, że mamy przed sobą wspólne dziedzictwo obrzędowe ludów mówiących językami pokrewnymi, zapisane raz po luzytańsku, a raz po łacinie.

Na tym samym obszarze znamy z inskrypcji imiona bóstw, które nie są ani rzymskie, ani greckie: Endowelikus, przy którego sanktuarium proszono o zdrowie i spano w nadziei na sen wieszczy; Atecyna, wiązana ze światem podziemnym; Bandua i Nabia od wód. Rzymianie ich nie usunęli — dopisali im łacińskie dedykacje i postawili obok własnych.

Skąd wiemyAkwitańskie inskrypcje wotywne z okresu rzymskiego, akta procesu z Logroño z lat 1609–1610 oraz zapisy podań spisane w XIX i XX wieku.

W zachodnich Pirenejach mówiono językiem, który nie ustąpił łacinie i przetrwał do dziś. Z czasów rzymskich znamy z tamtych stron kamienne dedykacje, w których imiona bóstw i ludzi dają się objaśnić przez baskijskie rdzenie — to jedyny przypadek na półwyspie, gdy starożytny napis i żywa mowa spotykają się w jednym słowniku.

Późniejsze podania, spisane głównie w dziewiętnastym i dwudziestym wieku, mówią o pani gór mieszkającej w jaskiniach szczytów, o wężowym towarzyszu, o lamiach przy strumieniach i o kobietach zwanych czarownicami, które w tych opowieściach są raczej jej orszakiem niż sługami diabła. Zapis jest późny i trzeba to mówić otwarcie, zanim cokolwiek się z niego wyprowadzi.

Jedna rzecz jest natomiast pewna i dotyczy wprost tego działu. Słowo aquelarre, którym języki europejskie nazywają zlot czarownic, pojawia się po raz pierwszy w aktach tej właśnie sprawy z lat 1609–1610 i pochodzi z baskijskiej nazwy miejsca: łąka kozła. Chłopi nazywali tak zwyczajne pastwisko pod wsią. Nazwa pola stała się nazwą zbrodni, a potem weszła do słowników całej Europy.

Skąd wiemyOłowiane tabliczki z klątwami znajdowane w Meridzie i w innych miastach prowincji, wraz z kontekstem grobowym i studziennym.

Razem z rzymskim panowaniem przyszła na półwysep nie tylko architektura świątyń, lecz także drobna technika obrzędowa, dostępna każdemu. Najlepiej widać to na ołowianych tabliczkach: na miękkiej blaszce wydrapywano sprawę, zwijano ją, czasem przebijano gwoździem i składano tam, gdzie według ówczesnego przekonania rzecz szybciej dociera do świata podziemnego — w grobie, w studni, w źródle.

Z Meridy pochodzi tabliczka, na której ktoś oddaje bóstwu skradzioną odzież: wylicza rzeczy, przekazuje złodzieja i prosi o załatwienie sprawy. Wezwana w niej bogini jest miejscowa, procedura rzymska, a język łaciński. Jeden przedmiot mieści więc trzy warstwy naraz i pokazuje, jak wygląda przenikanie w praktyce, a nie w opowieści o przenikaniu.

Ta forma okazała się wyjątkowo trwała. Pismo na małym nośniku, zwinięte i noszone albo ukryte, wraca później na tym samym półwyspie jako arabski amulet pisany i jako chrześcijańska karteczka z imionami świętych. Zmienia się alfabet i adresat prośby; zostaje pomysł, że skuteczne jest zdanie zapisane i schowane.

Skąd wiemyPostanowienia synodu w Elwirze, zachowane w zbiorach kanonów; datowanie sporne i podawane w przedziale.

Na zebraniu biskupów w mieście Elwira, leżącym pod dzisiejszą Grenadą, spisano kilkadziesiąt postanowień porządkujących życie tamtejszych chrześcijan. Jedno z nich zakazuje palenia świec na cmentarzu w ciągu dnia i grozi za to odsunięciem od wspólnoty. Datę uczeni podają rozmaicie, w granicach od około roku trzechsetnego do pierwszych dziesięcioleci po nim, i tę niepewność trzeba zostawić w mocy.

Zakaz jest źródłem mówiącym w dwie strony naraz, i na tym polega jego wartość. Po pierwsze: świece na grobach palono, i to na tyle często, że sprawa trafiła pod obrady. Po drugie: temu, kto je palił, chodziło o coś, co zebranym biskupom wydało się obce — o karmienie zmarłego światłem, a nie o ozdobę nabożeństwa.

Jest to najwcześniejszy pewnie datowany punkt w Europie, w którym da się palcem wskazać świecę jako obrzęd przy grobie. Leży on na tym półwyspie i dlatego wracamy do niego w dziale o kamieniach i świecach: kiedy ktoś pyta, skąd wzięła się świeca zapalana za zmarłego, odpowiedź zaczyna się właśnie tutaj, od zakazu.

Skąd wiemyRelacje kronikarskie o procesie i egzekucji oraz zachowane pisma związane z ruchem i sporem wokół niego.

Pod koniec czwartego stulecia ruch religijny wyrosły na północnym zachodzie półwyspu, surowy i skupiony na ascezie, ściągnął na siebie oskarżenie o błędną naukę. Sprawa przeszła z rąk kościelnych do świeckich i zakończyła się wyrokiem śmierci wykonanym w Trewirze. Jest to pierwszy w dziejach chrześcijaństwa przypadek stracenia człowieka za herezję, a sprzeciwiła się temu część ówczesnych biskupów.

Dla tego działu najważniejszy jest kształt zarzutu, a nie sam wyrok. Obok zarzutu fałszywej nauki postawiono zarzut czarów, i te dwie rzeczy zaczęły od tej pory chodzić razem. Uczony błąd i praktyka magiczna zrosły się w jedno oskarżenie, w którym dowód na jedno miał wystarczać za dowód na drugie.

To zrośnięcie wróci na tym samym półwyspie po tysiącu dwustu latach, gdy trybunał stanie przed pytaniem, czym właściwie jest czarownica: przestępcą, chorym umysłem czy odstępcą od wiary. Różnica nie jest akademicka, bo każda z odpowiedzi prowadzi do innej procedury i do innego wyroku.

Skąd wiemyTytuł o czarownikach i trucicielach w kodeksie prawa wizygockiego oraz postanowienia kolejnych synodów w Toledo.

Zanim na półwysep przyszedł islam i długo przed powstaniem trybunału, obowiązywało tu spisane prawo, które o magii mówi wprost. Kodeks królestwa wizygockiego poświęca osobny tytuł tym, którzy sprowadzają burze na cudze winnice, sporządzają trucizny i wywołują zamęt w ludzkich głowach, a także tym, którzy wypytują wróżbitów o los króla.

Kary są dotkliwe i pokazowe: chłosta, ogolenie głowy, obwożenie po wsiach, oddanie w niewolę pokrzywdzonemu. Nigdzie natomiast nie ma mowy o pakcie z diabłem ani o sekcie. Prawo traktuje czarownika jak sprawcę szkody — kogoś, kto zniszczył plon albo otruł człowieka — i pyta o czyn oraz o poszkodowanego.

Przejście od tak rozumianego przestępstwa do herezji, czyli od pytania „co zrobił” do pytania „w co wierzy i z kim się umówił”, jest osią całej późniejszej historii europejskich procesów. Na tym półwyspie widać oba końce tej drogi zapisane w źródłach: kodeks z siódmego stulecia i akta z siedemnastego.