Na czym to stoiOpowieść o sporze rozstrzygniętym na korzyść oliwki; studnia o słonawej wodzie i ślady w skale objaśniane jako odcisk trójzębu, pokazywane w budowli na Akropolu; drzewo oliwne uznawane za tamto, rosnące obok; relacja o spaleniu drzewa podczas najazdu perskiego i o pędzie wypuszczonym nazajutrz; ołtarz Posejdona w tym samym budynku i połączenie jego kultu z kultem miejscowego herosa.

Opowieść głosi, że o opiekę nad miastem spierały się dwa bóstwa. Posejdon uderzył trójzębem w skałę Akropolu i wytrysnęła z niej słona woda; Atena zaś sprawiła, że na tym terenie nie wyrosło drzewo oliwne. Rozstrzygnięcie zapadło na korzyść drzewa, gdyż dostarcza ono owoców, oliwy oraz drewna, podczas gdy woda morska w obrębie miasta jest niepotrzebna.

Rzecz, którą trzeba tu podkreślić, jest inna niż sama fabuła. Oba przedmioty sporu POKAZYWANO: w budowli na Akropolu znajdowała się studnia o słonawej wodzie oraz ślady w skale objaśniane jako odcisk trójzębu, a obok rosło drzewo oliwne uznawane za tamto. Przyjezdnym pokazywano więc dowody rzeczowe, a nie opowieść.

Drzewo ma przy tym własną historię. Gdy w czasie najazdu perskiego Akropol spalono, oliwka spłonęła razem z resztą — i według relacji następnego dnia wypuściła pęd długi na łokieć. Dla mieszkańców, którzy właśnie stracili miasto, była to zapowiedź, że odbudowa się uda; dla nas jest to dobry przykład, jak szybko wydarzenie przyrodnicze staje się znakiem.

Przegrany nie został przy tym wyproszony. Posejdon miał na Akropolu własny ołtarz w tym samym budynku co ślad jego trójzębu, a jego imię łączono z imieniem miejscowego herosa w jeden kult. Miasto greckie nie wybierało jednego opiekuna kosztem drugiego — wybierało pierwszeństwo, a resztę zostawiało na miejscu.

Na czym to stoiBudowla bez jednej osi i jednego poziomu, z czterema wejściami z trzech stron i gankiem wspartym na sześciu figurach kobiecych; skupienie w jednym miejscu śladu w skale, studni ze słoną wodą, grobu dawnego króla, miejsca wiązanego z wężem i świętej oliwki; stary drewniany wizerunek Ateny uznawany za niewykonany ludzką ręką jako główny przedmiot kultu; coroczne tkanie dla niego nowej szaty.

Budowla na północnej krawędzi Akropolu nie pasuje do żadnego znanego greckiego porządku architektonicznego. Nie posiada ona jednej osi ani pojedynczego poziomu: części stoją na różnych wysokościach, wejścia są cztery i prowadzą z trzech stron, a południową ścianę podpiera ganek z sześcioma figurami kobiecymi, które zastępują kolumny.

Przyczyna architektonicznego odchylenia nie jest artystyczna. W tym szczególnym miejscu nagromadziły się rzeczy, które nie mogły zostać przeniesione ani zabudowane: ślad na skale uważany za odcisk dawnego trójzębu, studnia ze świętą słoną wodą, grób dawnego króla-przodka, miejsce powiązane z wężem oraz otaczana czcią święta oliwka tuż obok. Budowniczowie musieli objąć te elementy jednym dachem i nie naruszyć żadnego z nich.

W świątyni znajdował się najistotniejszy przedmiot kultu miasta, którym nie był wielki posąg ze złota i kości słoniowej z sąsiedniej świątyni. Był nim stary drewniany wizerunek Ateny, o jakim mówiono, że spadł z nieba i nie został wykonany ludzkimi rękami. Co roku tkano dla niego nową szatę, a w czasie ewakuacji miasta to jego zabrano stamtąd.

Z tego wynika pouczający wniosek na temat całej religii greckiej: świętość przynależy do MIEJSCA i do pradawnego przedmiotu, nie do samego budynku ani dzieła sztuki. Świątynię można zastąpić nową i jeszcze okazalszą; jednakże skały ze śladem oraz wizerunkowi, który jak mówiono spadł z nieba, odtworzyć się nie da.

Na czym to stoiWąż utrzymywany w zabudowaniach Akropolu i uznawany za strażnika miejsca; comiesięczne ciasto miodowe i odczytywanie jego zjedzenia jako znaku; relacja o nietkniętym cieście przed najazdem perskim i o wniosku, że bogini opuściła miasto; ewakuacja ludności na wyspy i statki; związek węża z ziemią, przodkami i uzdrawianiem w sanktuariach.

W zabudowaniach Akropolu utrzymywano węża, którego uważano za strażnika miejsca i wiązano z postacią pierwszego króla, urodzonego z ziemi i przedstawianego niekiedy z wężowym dołem ciała. Co miesiąc stawiano mu ciasto miodowe, a to, czy je zjadał, odczytywano jako znak.

Według relacji o najeździe perskim ciasto pozostało raz nietknięte. Wyciągnięto z tego wniosek, że bogini opuściła miasto, i była to jedna z rzeczy, które przeważyły przy decyzji o ewakuacji ludności na wyspy i statki. Miasto opuszczono, Akropol spalono, a flota wygrała bitwę kilka tygodni później.

Wąż, w religii greckiej związany z przodkami i uzdrawianiem, nie pełni roli czysto dekoracyjnej ani nie jest przesądem przyczepionym do polityki. Jest on zwierzęciem symbolizującym ziemię, które zamieszkuje sanktuaria uzdrowicielskie, oplata wizerunki herosów i wyłania się ze szczelin łączących świat zaświatów ze światem żywych.

Nieobecność węża nie oznaczała, że nie był on strażnikiem miejsca. Znak nietkniętego ciasta nie wskazywał na decyzję, lecz na niepokojące okoliczności. To ludzie na zgromadzeniu podejmowali decyzje o ewakuacji mieszkańców miasta, a znak dostarczał im oparcia: opuszczenie rodzinnych stron stawało się łatwiejsze, gdy można było sądzić, że wcześniej je opuściła jego patronka.