Traktat o zarządzaniu państwem, który cesarz Konstantyn VII spisywał dla syna w Konstantynopolu między 948 a 952 rokiem, poświęca Węgrom trzy rozdziały i zaczyna ich dzieje od czasu, gdy mieszkali razem z Chazarami i bili się u ich boku we wszystkich wojnach. Wodzowi zwanemu Lewedim kagan dał za żonę znakomitą Chazarkę, a cesarski zapis osobno odnotowuje, że z tego małżeństwa nie urodziło się dziecko.

Kiedy kagan zaproponował Lewedimu pierwszeństwo nad całym ludem, ten odmówił i wskazał Almosa albo jego syna Arpada, a wybór padł na Arpada, którego — jak podaje ten sam tekst — podniesiono na tarczy wedle obyczaju i prawa Chazarów. Wysłannicy kagana wrócili do siebie, Węgrzy zaś mieli odtąd jedną głowę rodu, po której dziedziczyli synowie i wnukowie.

Z tego dokumentu wynika, kto komu dawał żonę i kto komu nadawał godność, a także to, że najwyższa władza u Węgrów została ustanowiona w cudzym ceremoniale i za cudzą zgodą. Zapis powstał jednak jakieś trzy pokolenia po opisanych zdarzeniach i opiera się na tym, co o swoich początkach opowiedzieli w Konstantynopolu węgierscy goście, jest więc świadectwem tego, co Węgrzy mówili o sobie w połowie X wieku, a nie protokołem z IX stulecia. O wierze nie wynika z niego nic: cesarski autor wyliczył plemiona, rzeki, sąsiadów i tytuły, opisał ceremoniał wyniesienia na tarczy, ale nie zapisał ani jednego imienia węgierskiego bóstwa ani jednego obrzędu religijnego.

Skąd to wiadomoKonstantyn VII Porfirogeneta, traktat o zarządzaniu państwem, Konstantynopol, około 948–952, rozdziały 38–40

Ten sam grecki traktat z połowy X wieku opowiada o wojnie domowej w kaganacie: trzy rody odpadły od władzy chazarskiej, poniosły klęskę i te, które ocalały, uszły do Węgrów, osiadły razem z nimi i zawarły z nimi przyjaźń. Nazwano je Kabarami i policzono jako pierwszy człon ośmioczłonowego związku, choć przyszły z zewnątrz.

Zapis podaje dwie rzeczy, których nie da się wyczytać z niczego innego: Kabarowie nauczyli Węgrów mowy chazarskiej, a sami przejęli węgierską, przez co obie były u nich w użyciu, oraz że jako najdzielniejsi szli na wojnie w pierwszym szeregu. To świadectwo dwujęzyczności w obrębie jednego związku plemiennego, spisane w czasie, gdy rzecz jeszcze trwała.

Po osiedleniu Kabarowie znikają z akt jako osobna wspólnota, a ślad po ludziach z kaganatu zostaje w nazwach wsi urobionych od słowa oznaczającego Chazara, takich jak Kazár i Kozárd w komitacie nógrádzkim czy Kozármisleny na południu. Nazwy te stoją w łacińskich dokumentach dopiero od XIII i XIV wieku, a więc o trzy stulecia później niż zdarzenia, do których się je przywiązuje, i to sąsiedztwo dat trzeba mieć na oku, czytając je jako pamiątkę po kaganacie. O tym, w co Kabarowie wierzyli, nie napisano ani zdania.

Skąd to wiadomotraktat Konstantyna VII, rozdziały 39–40, około 948–952; nazwy osad z rdzeniem kazár i kozár w aktach od XIII wieku

Oba tytuły zostawiły ślad w kraju: gyula przeszedł w imię i godność pana Siedmiogrodu, pokonanego przez króla Stefana w 1003 roku, oraz w nazwę miasta Gyulafehérvár, a karchas i kende trwają w nazwach osad i rodów. Same urzędy gasną wraz z budową państwa kościelnego i nie występują już w prawach.

Z żadnego z tych zapisów nie wynika, by kende pełnił funkcję kapłańską albo by jego osoba była święta. Obraz władcy sakralnego, składany czasem z porównań z innymi ludami stepu, nie ma oparcia w dokumencie mówiącym o Węgrach; dokumenty mówią o podziale władzy, nie o kulcie.

Opis Węgrów jeszcze ze stepu znamy z dwóch stron naraz: z arabskiego kompendium geograficznego z początku X wieku i z perskiego zbioru z połowy XI, a oba czerpią ze wspólnego, dziś zaginionego dzieła wschodniego, którego autora i daty nie da się ustalić. Opis podaje dwie godności obok siebie: pierwsza, oddawana zapisem k.nd.h, jest tytułem króla, lecz jej nosiciel nie rozkazuje, druga zaś, j.l.h, należy do wodza, którego lud słucha w wojnie i pokoju i któremu przypisano dwadzieścia tysięcy jeźdźców.

Grecki traktat sprzed roku 952 potwierdza to od drugiej strony: wymienia obok księcia z rodu Arpada dwie godności o brzmieniu turkijskim, gylas i karchas, i zaznacza wyraźnie, że nie są to imiona ludzi, lecz urzędy sprawujące sąd. Bulcsú, którego poselstwo do Konstantynopola umieszcza się zwykle około roku 948, jest w tym tekście karchasem po ojcu.

Skąd to wiadomoarabskie kompendium geograficzne z początku X wieku i perski zbiór z połowy XI wieku, oba sięgające dzieła spisanego w Bucharze w IX wieku; traktat Konstantyna VII, około 948–952; zapisy o wyprawie na Gyulę z 1003 roku

W węgierskiej mowie o gospodarstwie siedzi gruba warstwa wyrazów turkijskich: ökör to wół, borjú cielę, disznó świnia, tyúk kura, búza pszenica, árpa jęczmień, alma jabłko, körte gruszka, szőlő winorośl, bor wino, sajt ser, sarló sierp, gyümölcs owoc. Nazwy uprawy zboża, winnicy i obróbki mleka przyszły razem z samymi rzeczami, od ludów, które siedziały na roli wcześniej i dłużej.

Druga wiązka słów tego samego pochodzenia dotyka strachu, czarów i śmierci: boszorkány to czarownica, sárkány smok, báj urok, bűn wina i grzech, gyász żałoba, koporsó trumna, tükör zwierciadło, tanú świadek. Rdzeń, od którego urobiono boszorkány, znaczy tyle co przyciskać i przygniatać, a chodzi o nocne duszenie śpiącego, znane w całej Europie pod wieloma imionami.

Z turkijskiej nazwy nie wynika turkijska wiara. Zjawa przygniatająca śpiącego siedzi w opowieściach od Islandii po Grecję, a węgierski wziął dla niej obce słowo dokładnie tak samo, jak wziął słowo na ser i na sierp, co dowodzi sąsiedztwa i wymiany, nie zaś wspólnego bóstwa ani wspólnego obrzędu.

Wyrazy te stoją w łacińskich aktach z węgierskimi wtrętami od XI wieku, potem w glosariuszach i w protokołach sądowych, natomiast sam moment zapożyczenia nie został nigdzie zapisany i odczytuje się go z kształtu słowa. Faktem jest zatem wyraz i jego postać, a wiek zapożyczenia pozostaje wnioskiem, którego żadna kronika nie potwierdza.

Skąd to wiadomowyrazy poświadczone w łacińskich aktach z węgierskimi wtrętami od XI wieku, w glosariuszach od XV wieku i w protokołach sądowych XVI–XVIII wieku

Tydzień, instytucja na wskroś chrześcijańska, przyszedł do Węgrów policzony cudzą mową: szerda to środa, csütörtök czwartek, péntek piątek, szombat sobota, wszystkie ze słowiańskiego. Po węgiersku liczy się tylko początek tygodnia — hétfő znaczy głowa tygodnia, kedd drugi — a niedziela nazywa się vasárnap, czyli dzień targu.

Tak samo nazwano rzeczy najważniejsze: kereszt to krzyż, keresztény chrześcijanin, pap ksiądz, barát zakonnik, apáca zakonnica, szent święty, karácsony Boże Narodzenie, pünkösd Zielone Świątki, mise msza, malaszt łaska, vecsernye nieszpory, zarándok pielgrzym, pokol piekło. Łacina dała przy tym słowa uczone i budowlane, jak templom, oltár, ostya, prédikál czy iskola, ale codzienna religia mówiła po słowiańsku.

Imiona świętych weszły w wymowie zgiętej przez słowiańskie usta: István od Stefana, László od Włodzisława, Miklós od Mikołaja, do tego György i Demeter. Pierwszy król i król rycerski noszą więc imiona, które przeszły przez trzecie ręce, zanim trafiły do węgierskiego kalendarza.

Najstarszy ciągły tekst węgierski, kazanie pogrzebowe wpisane do łacińskiego kodeksu około 1192–1195 roku, ma w sobie słowo malaszt w postaci starszej od dzisiejszej. Blisko dwieście lat po koronacji pierwszego króla to słownictwo było już u siebie i nie wymagało tłumaczenia dla słuchaczy nad grobem.

Ze słowiańskiego przyszły też słowa urzędu kościelnego i słowa oceny: püspök to biskup, érsek arcybiskup, csoda cud, pogány poganin, bálvány bałwan. Co z tego wynika: pierwszych nauk o nowej wierze Węgrzy słuchali po słowiańsku, od ludzi mieszkających z nimi w tych samych dolinach, zanim kancelaria królewska zaczęła pisać po łacinie. Czego nie wynika: że Kościół w państwie Stefana był słowiański. Biskupstwa zakładano w obrządku łacińskim, a wyrazy łacińskie doszły później i położyły się na wierzchu.

Skąd to wiadomokazanie pogrzebowe w łacińskim kodeksie, około 1192–1195; akty, glosariusze i kodeksy XIII–XV wieku

Szkielet młodego państwa nazwano wyrazami przejętymi od Słowian: király, czyli król, wywodzi się z imienia Karola Wielkiego, ispán z żupana, nádor z tytułu urzędnika dworskiego, megye, dzisiejszy komitat, z miedzy, a vajda z wojewody. Władza, urząd, granica okręgu i sąd dostały nazwy z mowy ludzi, wśród których Węgrzy osiedli.

Podobnie nazwano dom i pole: gazda to gospodarz, szolga sługa, kasza kosa, széna siano, szalma słoma, rozs żyto, zab owies, barázda bruzda, mezsgye miedza, jászol żłób, asztal stół, ablak okno, konyha kuchnia, pince piwnica, kemence piec, ebéd obiad, vacsora wieczerza, pénz pieniądz. To słownictwo osiadłego gospodarstwa, nie obozu.

Ślad widać też na mapie: nazwa Balatonu wiąże się ze słowiańskim błotem, Csongrád znaczy czarny gród, a Nógrád, Visegrád, Beszterce i Zagyva zachowały słowiańskie brzmienie. Nazwy te stoją w łacińskich aktach od XI wieku, obok pierwszych węgierskich słów wplecionych w tekst dokumentu z Tihany z 1055 roku.

Cztery z tych zapożyczeń dotykają wprost spraw wewnętrznych: munka to praca, beszéd mowa, szerencse szczęście i los, csoda cud. Człowiek, który po węgiersku mówi o cudzie i o losie, używa słów, które przyszły z zewnątrz razem z nowym porządkiem świata.

Skąd to wiadomołacińskie akty z XI wieku z węgierskimi i słowiańskimi nazwami miejsc, w tym akt fundacyjny z Tihany z 1055 roku; rejestry i glosariusze XIII–XV wieku

Grecki traktat z połowy X wieku wymienia dwóch Węgrów, którzy przybyli do cesarza jako jego przyjaciele: Termacsu, prawnuka Arpada, i Bulcsú, noszącego godność karchasa. Kompilacja kronikarska spisana w Konstantynopolu w XI wieku dodaje, że Bulcsú przyjął chrzest, że cesarz trzymał go do chrztu i dał mu godność patrycjusza, a on umowy nie dotrzymał; w 955 roku, po klęsce nad Lechem, powieszono go w Ratyzbonie.

Ta sama kompilacja podaje, że kilka lat po Bulcsú przyjechał do Konstantynopola gyula, ochrzcił się i wrócił z mnichem imieniem Hierotheos, którego patriarcha wyświęcił na biskupa Turkii, to jest Węgier. O gyuli napisano przy tym, że wiary dotrzymał i wykupywał chrześcijańskich jeńców.

Trzeci wypadek dotyczy Ajtonya, pana ziem nad Maroszem, który przyjął chrzest obrządku greckiego w Widyniu i sprowadził greckich mnichów do Oroszlámos; pokonano go za panowania króla Stefana, około 1028 roku. Zapis o tym przechowała legenda o biskupie Gerardzie, zachowana w odpisach o dwa i trzy stulecia późniejszych.

Z tych trzech wypadków wynika kolejność, o której łatwo zapomnieć: obrządek grecki dosięgnął węgierskich możnych o pokolenie wcześniej niż łaciński dosięgnął państwa. Ród gyuli został pokonany w 1003 roku, Ajtony około 1028, i wraz z ich upadkiem obrządek grecki stracił na Węgrzech własnych panów — nie zniknął jednak z kraju, bo greckie domy fundowali i potwierdzali jeszcze przez dwa stulecia królowie państwa już łacińskiego.

Osobne świadectwo bizantyjskiego złotnictwa na tych ziemiach wydobyto z ziemi w 1860 roku pod Nitrą: zestaw złotych płytek z emaliowanymi postaciami cesarza Konstantyna IX Monomacha, panującego w latach 1042–1055, oraz cesarzowych Zoe i Teodory. Rzecz nie jest dowodem obrzędu, tylko dowodem drogi — że wyroby z warsztatów nad Bosforem docierały tutaj i że ktoś miał czym za nie zapłacić.

Skąd to wiadomotraktat Konstantyna VII, około 948–952; grecka kompilacja kronikarska z XI wieku; legenda o biskupie Gerardzie w późniejszych odpisach; zapisy o wyprawie z 1003 roku

Fundacja dla zakonnic w Veszprémvölgy dostała akt spisany po grecku w pierwszej tercji XI wieku, a więc w czasie, gdy państwo budowało łacińskie biskupstwa. Pergamin, który przetrwał, pochodzi z odnowienia dokonanego przez króla Kolomana w 1109 roku: grecki tekst przepisano tam w całości i potwierdzono po łacinie, jedno obok drugiego.

Domów tego obrządku było więcej: klasztor grecki w Visegrádzie z połowy XI wieku, opactwo nad Sawą w Szávaszentdemeter, Dunapentele, Pásztó oddane później cystersom, Oroszlámos nad Maroszem. Nie były to pojedyncze wyjątki, lecz sieć trwająca przez dwa stulecia w państwie, którego król koronował się z ręki Rzymu.

W 1204 roku papież Innocenty III pisał do króla Emeryka o greckim klasztorze w jego państwie i o tym, co należy z nim zrobić; w ciągu następnych kilkudziesięciu lat domy te przeszły w ręce zakonów łacińskich. Rozłam z 1054 roku dotarł więc na Węgry z opóźnieniem liczonym w pokoleniach i załatwiono go administracyjnie, dokument po dokumencie.

Skąd to wiadomogrecki akt dla klasztoru w Veszprémvölgy, pierwsza tercja XI wieku, zachowany w odnowieniu króla Kolomana z 1109 roku; list papieża Innocentego III do króla Emeryka, 1204

Na wielkanocnym dworze cesarza Ottona I w Quedlinburgu w 973 roku stanęło poselstwo księcia Gejzy, a wkrótce potem ruszyli na Węgry duchowni z Pasawy. Biskup tego miasta pisał około 974 roku do papieża, chwaląc się kilkoma tysiącami ochrzczonych wśród znaczniejszych rodów — list powstał w sporze o zwierzchnictwo nad nową misją, więc liczba jest w nim argumentem.

W 996 roku książę Stefan poślubił Gizelę bawarską, a z nią przyjechali rycerze i kapelani; w tym samym roku benedyktyni osiedli w Pannonhalmie, a akt wystawiony w imieniu Stefana w 1002 roku nadał opactwu dziesięcinę z całego komitatu. Kościół dostał ziemię, ludzi i stały dochód, zanim zdążył zdobyć wiernych.

Zbiór praw Stefana pokazuje, jak to egzekwowano: dziesięć wsi ma zbudować jeden kościół, król daje szaty, biskup przysyła kapłana i księgi, a kto podczas mszy szepce i przeszkadza innym, tego się z kościoła wyrzuca, młodszego zaś każą wychłostać i ostrzyc. Karano też pracę w niedzielę.

W ciągu jednego życia ludzkiego łacińskie chrześcijaństwo dostało więc na Węgrzech prawo, ziemię i pieniądz. Greckie domy bywały uposażane tak samo, nadaniem z ręki króla albo możnego, ale za obrządkiem greckim nie stanęło nigdy to, co dostał łaciński: przymus budowy kościołów, dziesięcina ściągana z całego komitatu i kara sądowa za opuszczenie mszy. Różnica między dwoma chrześcijaństwami, które przyszły w jednym stuleciu, jest różnicą w oparciu prawnym, nie w dacie przybycia.

Skąd to wiadomoroczniki niemieckie o poselstwie w Quedlinburgu, 973; list biskupa Pasawy do papieża, około 974; akt dla opactwa w Pannonhalmie datowany na 1002; zbiór praw króla Stefana, zachowany w kodeksie z XII wieku

Uchwały zjazdu w Szabolcs z 1092 roku, wydane za panowania króla Władysława, nakładają karę wołu na tego, kto składa ofiary przy studniach albo znosi dary pod drzewa, do źródeł i na kamienie. Zakaz jest krótki i konkretny co do kary, a wycena w bydle dowodzi tylko tego, że rzecz uznano za wartą wyceny; sama z siebie nie rozstrzyga, czy pisarz patrzył na węgierską wieś, czy przepisywał gotową formułę z zachodniego zbioru kanonów.

Prawa króla Kolomana, spisane około roku 1100, zawierają artykuł znany później w całej Europie: dochodzenia w sprawie strzyg zostają w nim zakazane, a jako powód podano nieistnienie takich istot. W tym samym zbiorze zostają jednak kary dla szkodzących czarami i truciznami, a sprawę oddano sądowi, w którym obok urzędnika świeckiego zasiada duchowny; prawo rozróżnia więc byt urojony od czynu karalnego.

Oba teksty znamy z jednego kodeksu z XII wieku, przechowywanego w opactwie w Admont w Styrii, przy czym miejsca, w którym go przepisano, sam kodeks nie podaje. Najstarsze węgierskie prawo o pogaństwie dotarło więc do nas w cudzym języku, w jednym tylko odpisie i o pokolenie albo dwa młodszym od samych uchwał.

Prawo pisano po to, żeby karać, zakłada zatem, że przy wodzie, drzewie i kamieniu ofiary w XI wieku jeszcze składano. Nie wynika z niego natomiast, jak nazywano po węgiersku te ofiary ani kto je składał, bo słowa strzyga i trucicielka pochodzą z łacińskich ksiąg prawa i z zachodnich spisów pokut; mówią, co widział pisarz, a nie co mówił człowiek ze wsi.

Skąd to wiadomouchwały zjazdu w Szabolcs, 1092; prawa króla Kolomana, około 1100; oba teksty w kodeksie z opactwa w Admont, XII wiek

Osadnicy z ziem niemieckich zaczęli przychodzić do Siedmiogrodu za panowania Gejzy II, w latach 1141–1162, a w 1224 roku król Andrzej II wystawił im przywilej obejmujący cały lud od Szászváros po Barót. Sasi dostali jednego komesa, wolny wybór własnych księży, własny sąd, a w zamian zobowiązali się do rocznej opłaty w srebrze i do wystawiania oddziału na wyprawy królewskie; dokument pozwala im też korzystać z lasu Wołochów i Pieczyngów.

Ten sam król sprowadził w 1211 roku Krzyżaków do Barcaság, a w 1225 usunął ich siłą, gdy zaczęli budować własne państwo. Sasi spiscy otrzymali przywilej od króla Stefana V w 1271 roku, a miasta górnicze rosły jedno po drugim: Besztercebánya z prawem z 1255 roku, Selmecbánya z własnym prawem górniczym spisanym w XIII wieku, Körmöcbánya lokowana przez Karola Roberta w 1328 roku i bijąca złotą monetę.

W Budzie rada miejska mówiła po niemiecku, a księga prawa miejskiego powstała na początku XV wieku po niemiecku; po zatargu w mieście w 1439 roku urząd sędziego zaczęto obsadzać na przemian Niemcem i Węgrem. Podział języka był tu sprawą regulaminu, nie obyczaju.

Osadnicy przynieśli prawo miejskie, cechy i szkołę przy parafii, a wraz z nimi rok obrzędowy miasta cechowego: procesje, odpusty i zapusty. Murowanego kościoła królestwo im nie zawdzięcza, bo te stawiano tu z fundacji królewskich i biskupich od XI wieku, natomiast porządek świąt cechowych widać w ich własnych statutach i księgach miejskich, a nie w słowniku.

Skąd to wiadomoprzywilej króla Andrzeja II dla Sasów siedmiogrodzkich, 1224; usunięcie Krzyżaków z Barcaság, 1225; przywilej Stefana V dla Sasów spiskich, 1271; akt lokacyjny Kremnicy, 1328; księga prawa miasta Budy, początek XV wieku

Węgierskie farsang, czyli zapusty, to wyraz przejęty z bawarsko-austriackiej nazwy karnawału i poświadczony w piśmie od XV wieku. Nazwa objęła cały czas od Trzech Króli do środy popielcowej, porę wesel, uczt i pochodów cechowych, a przyszła tą samą drogą co prawo miejskie: przez mieszczan mówiących po niemiecku.

Węgierskie zapusty są więc piętrowe: niemiecka nazwa, południowosłowiańskie maski, miejscowe obrzędy weselne i kościelny kalendarz postu. Opowieść, jakoby maski odstraszyły kiedyś Turków, jest podaniem zapisanym w XIX i XX wieku, a nie relacją z czasu wojen; wiek samego pochodu pozostaje nieustalony.

Najgłośniejszy węgierski pochód zapustny, busójárás w Mohácsu, należy do innej warstwy: chodzą w nim mężczyźni w kożuchach, w rogatych maskach z drewna i z klekotkami, a gospodarzami obrzędu są Szokcy, katoliccy Słowianie południowi, których osadnictwo w tych stronach wzmogło się po wojnach z Turkami. Czy przynieśli pochód gotowy, czy ułożył się on dopiero na miejscu, rozstrzygnąć się nie da, bo pierwsze opisy spisano w XIX i XX wieku, a starszych nie ma żadnych.

Skąd to wiadomowyraz poświadczony w węgierskich glosariuszach i kodeksach od XV wieku; opisy pochodu z Mohácsu spisane w XIX i XX wieku

W XIII wieku, w tej samej fali co Kumanie, weszli do kraju Jasowie i osiedli w środku Niziny Węgierskiej, w okręgach z własnymi kapitanami; w łacińskich aktach występują pod własną nazwą, z własnymi wolnościami i obowiązkiem wojskowym, oddzieleni od sąsiadów z zewnątrz i od Węgrów. Ich język należał do rodziny irańskiej i nie był spokrewniony ani z węgierskim, ani z kumańskim.

Cały ten język przetrwał w jednym zabytku. Na karcie dokumentu z początku XV wieku ktoś wypisał około czterdziestu wyrazów wraz z objaśnieniami: nazwy chleba, mięsa, mleka, napojów i sprzętów domowych. Zapis rozpoznano dopiero w XX wieku, przy porządkowaniu archiwum, a wyrazy okazały się najbliższe mowie Osetyjczyków na Kaukazie.

Wniosek wykracza poza samych Jasów: w królestwie mówiono co najmniej przez półtora stulecia — od osiedlenia w XIII wieku po spis z początku XV — językiem, po którym została jedna zapisana strona, a kiedy zamilkł, nie odnotował nikt. Jeśli cały język potrafi zniknąć, zostawiając czterdzieści słów, to brak węgierskiej listy bogów sprzed chrztu nie jest zagadką wymagającą wyjaśnienia, tylko normalną miarą tego, co przetrwało z mowy niepisanej.

Skąd to wiadomoakty królewskie o Jasach od XIII wieku i nadania z pierwszej połowy XIV wieku; karta ze spisem około czterdziestu słów z początku XV wieku, rozpoznana w archiwum w XX wieku

Wiosną 1241 roku, w panice przed Mongołami, mieszkańcy Pesztu zabili Kötena, oskarżając Kumanów o szpiegostwo na rzecz najeźdźcy. Lud kumański opuścił kraj, paląc i grabiąc drogę na południe; opisał to naoczny świadek, duchowny, który sam dostał się w ręce Mongołów i swoją relację spisał w 1244 roku, a potwierdza go kronika z dalmatyńskiego wybrzeża z tego samego stulecia.

Po odejściu Mongołów król sprowadził Kumanów z powrotem, od 1246 roku osadzając ich między Dunajem a Cisą i nad Kereszem, i związał ich z dynastią: około 1253 roku jego syn Stefan poślubił córkę kumańskiego możnego, ochrzczoną jako Elżbieta. Ich syn, urodzony w 1262 roku, przeszedł do akt z przydomkiem Kumańczyka.

Państwo chrześcijańskie przyjęło więc wewnątrz swoich granic lud, który chrztu jeszcze nie przyjął, i zrobiło to dwa razy, świadomie, za cenę wojska. Kumanie byli potrzebni jako jazda i tak ich traktowano w nadaniach.

W 1239 roku król Bela IV wpuścił do kraju chana Kötena z jego ludem, uciekającego przed Mongołami, biorąc od niego obietnicę chrztu. Przybyszów rozmieszczono wraz ze stadami między węgierskimi wsiami, co niemal natychmiast wywołało skargi o szkody w zbożach i spory o pastwiska — wiadomo o nich jednak nie z ówczesnych akt, lecz z relacji spisanej już po najeździe przez człowieka, który te skargi pamiętał.

Skąd to wiadomorelacja spisana w 1244 roku przez duchownego, który był jeńcem Mongołów; kronika dalmatyńska z XIII wieku; królewskie akty o osadzeniu Kumanów z lat 1246–1279

Legat papieski Filip, biskup Fermo, przybył na Węgry pod koniec lat siedemdziesiątych XIII wieku właśnie w tej sprawie, a w 1279 roku, na zjeździe z udziałem króla i możnych, Kumanie złożyli przysięgę. Zobowiązali się porzucić filcowe namioty i zamieszkać w domach i wsiach, odstąpić od bałwanów i obrzędów, nie przelewać chrześcijańskiej krwi, wypuścić chrześcijańskich jeńców oraz zmienić strój i uczesanie; na poręczenie wydano zakładników, a król przysiągł, że tego dopilnuje.

Nie dopilnował. Na przełomie 1279 i 1280 roku legat obłożył króla klątwą i sam popadł w niewolę, w 1282 roku król bił się z buntującymi się Kumanami nad jeziorem Hód, w 1285 przez kraj przeszła druga armia mongolska, a w 1290 roku Kumanie zamordowali króla pod Körösszeg, przy czym akta wymieniają zabójców z imienia. Władysław IV nosił kumański strój, trzymał kumańskie towarzystwo i zostawił po sobie przydomek Kumańczyka.

Prawo z 1279 roku jest najpełniejszym spisem kumańskiego obyczaju, jaki sporządzono na Węgrzech — i trzeba czytać je z pamięcią o tym, kto je pisał. To lista rzeczy do porzucenia, ułożona po łacinie przez duchownego, więc namiot, bałwan i uczesanie występują w niej jako przedmioty zakazu, a nie jako opis wiary; nazw kumańskich bóstw nie ma w niej ani jednej.

Skąd to wiadomoprawa kumańskie ogłoszone w obecności legata Filipa z Fermo, 1279; klątwa na króla z 1280 roku; akta o bitwie nad jeziorem Hód, 1282; dokumenty o zabójstwie króla pod Körösszeg, 1290

Na piaskach między Dunajem a Cisą odkopano w XIX i XX wieku groby z XIII i XIV wieku, w których leży mężczyzna z czaszką i kośćmi nóg konia, z siodłem, szablą i pasem nabijanym srebrem. W jednym wypadku, pod Csengele, taki pochówek z koniem znalazł się wewnątrz murów kościoła — obrzęd stepowy odprawiony w chrześcijańskim budynku, i to przy zachowaniu obu porządków naraz.

W ciągu XIV wieku takie pochówki ustają, w kumańskich okręgach pojawiają się kościoły parafialne, a kumańscy naczelnicy występują w aktach jako królewscy kapitanowie o chrześcijańskich imionach. Nie ma jednak dokumentu, który podawałby datę chrztu tego ludu; przysięga z 1279 roku nią nie była, a żaden późniejszy akt nie ogłasza rzeczy za zakończoną.

Język przeżył religię o kilka stuleci: kumańskie Ojcze Nasz spisano w XVII i XVIII wieku w postaci zniekształconej, uczonej już tylko z pamięci, a miejscowy przekaz wskazywał w Karcagu ostatniego człowieka, który je umiał, zmarłego w 1770 roku. Zachowany rękopis kumański, którego pierwsza, słownikowa część nosi datę 1303, a druga, z tekstami, powstała o kilkadziesiąt lat później, pochodzi natomiast znad Morza Czarnego i opisuje mowę tamtejszych Kumanów, nie tych z węgierskich okręgów.

Skąd to wiadomogroby kumańskie z XIII–XIV wieku między Dunajem a Cisą, badane w XIX i XX wieku, w tym pochówek spod Csengele; kumańskie Ojcze Nasz zapisane w XVII–XVIII wieku; słownik i teksty kumańskie z 1303 roku, powstałe na Krymie

W 1822 roku ukazał się epos o Seklerach w Siedmiogrodzie, w którym po raz pierwszy stanęła para imion: Hadúr, pan wojny, i Ármány, jego przeciwnik. Drugie z nich urobiono z perskiego Arymana, znanego wówczas z modnych lektur o wierze dawnej Persji; trzy lata później wielki poemat o zajęciu kraju rozniósł Hadúra wśród czytelników, a stamtąd oba imiona weszły do podręczników, kalendarzy i albumów.

Ani grecki traktat z X wieku, ani łacińskie prawa z XI i XII, ani kroniki, ani akta procesów nie znają żadnego z tych imion. Teksty, które zakazują pogańskich praktyk, wymieniają studnię, drzewo i kamień, ale nie podają imienia ani jednego węgierskiego bóstwa — nie dlatego, że je przemilczały, lecz dlatego, że nie miały czego wymienić.

Najczęściej cytowany węgierski panteon jest zatem tworem literackim z lat dwudziestych XIX wieku, a jego demon pochodzi z Persji. To także zapożyczenie od sąsiadów, tylko dokonane w bibliotece zamiast na pastwisku — i jedyne w tej sekcji, którego datę można podać z dokładnością do roku.

Skąd to wiadomoepos o Seklerach w Siedmiogrodzie, 1822; poemat o zajęciu kraju, 1825; brak poświadczenia obu imion w jakimkolwiek źródle sprzed XIX wieku