Na czym to stoiDokumenty o panowaniu i śmierci Marka; setki zapisanych pieśni z całego południa słowiańskiego, zbieranych od XIX wieku.

Marko był władcą niewielkiego państewka nad Wardarem, wasalem sułtana, i zginął w tysiąc trzysta dziewięćdziesiątym piątym roku w bitwie, w której walczył w wojsku osmańskim przeciwko chrześcijańskiemu księciu. To jest wszystko, co o nim wiadomo z dokumentów.

W pieśni jest kimś zupełnie innym: olbrzymem na bułanym koniu Szarcu, który pije wino z naczynia mieszczącego kilka litrów, dzieli się nim z koniem, orze cesarską drogę, ratuje dziewczęta, bije się z lamią przy źródle i stawia się sułtanowi w twarz. Śpiewa się o nim od Adriatyku po Morze Czarne, w setkach pieśni.

Ta odległość między człowiekiem a pieśnią jest tu rzeczą najciekawszą i najlepiej udokumentowaną w całym dziale. Widać na niej dokładnie, jak działa pamięć śpiewana: bierze postać historyczną, zachowuje imię i miejsce, a wszystko inne przerabia pod potrzebę tych, którzy śpiewają.

Według pieśni Marko nie umarł, tylko śpi w jaskini z mieczem, który co roku wysuwa się o włos; gdy wyjdzie cały, bohater wstanie. Ten sam wątek śpiącego rycerza chodzi po całej Europie i jest przykładem wątku wędrownego, a nie miejscowego wynalazku.

Na czym to stoiOsmańskie akta sądowe i listy gończe; pieśni ajduckie zbierane od XIX wieku; daty wyjścia i powrotu powtarzane w tekstach.

Przez cały okres osmański działały w górach niewielkie grupy zbrojne, po kilkunastu ludzi, wychodzące wiosną i rozchodzące się na zimę. Napadały na poborców, na kupców i na własne wsie. W aktach osmańskich są przestępcami; w pieśni — mścicielami krzywdy.

Pieśń ajducka ma stały układ: wyjście do lasu po doznanej krzywdzie, zebranie drużyny, zdrada przez swojego, śmierć w zasadzce i pogrzeb pod drzewem. Powtarza się w niej motyw wojewody i jego chorążego, i często pojawia się dziewczyna przebrana za mężczyznę, która idzie z nimi.

Dla dziejów wiary ważne jest to, że ajduci wychodzili do lasu w ściśle określonym dniu — na wiosnę, w dzień świętego Jerzego — a wracali na święto Dymitra jesienią. Kalendarz obrzędowy wyznaczał więc porę działania nawet temu, kto stawiał się poza prawem.

W dziewiętnastym wieku ruch odrodzenia narodowego wziął tę postać na sztandary i oczyścił ją z rozboju. Obraz, który stąd znamy, jest więc w dużej mierze konstrukcją tamtego stulecia — co nie znaczy, że ajduców nie było.

Na czym to stoiZbiory pieśni i opisów wydane po 1850 roku; współczesna im polemika wokół ogłoszonych podróbek.

Pieśni, baśnie, opisy obrzędów i wykazy istot, na których stoi większość tego działu, spisano między tysiąc osiemset pięćdziesiątym a tysiąc dziewięćsetnym rokiem. Wcześniejszych zapisów prawie nie ma — poza zakazami kościelnymi, które mówią, czego zabraniano, a nie jak to wyglądało.

Zbieracze nie byli bezstronni i nie ukrywali tego. Zbierali po to, żeby wykazać osobność i starożytność własnego ludu wobec sąsiadów i wobec władzy. To jest cel szlachetny, ale ma skutek metodyczny: chętniej zapisywano to, co wyglądało na dawne i własne, niż to, co wyglądało na przejęte albo na kościelne.

Stąd biorą się dwa zjawiska. Pierwsze to milczenie na temat rzeczy oczywistych — codziennej pobożności cerkiewnej, która była tłem wszystkiego, a w zapisach prawie nie występuje. Drugie to podróbki: dwa tomy pieśni ogłoszone w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych dziewiętnastego wieku, w których do słowiańskiej pieśni wchodzi bóstwo indyjskie.

Nie znaczy to, że materiał jest bezwartościowy — jest ogromny i w znacznej części rzetelny. Znaczy tyle, że przy każdej karcie tego działu warto pamiętać o dacie zapisu, a nie tylko o dacie rzeczy. Dlatego przy każdej stoi nacięcie mówiące, jak blisko źródła jest to, co czytasz.