Na czym to stoiMilet jako bogate miasto portowe utrzymujące kolonie nad Morzem Czarnym oraz kontakty z Egiptem i Babilonią; postawienie w VI wieku p.n.e. pytania o tworzywo i regułę zmiany zamiast o sprawcę; odpowiedzi wskazujące wodę, coś nieokreślonego i bezgranicznego oraz powietrze gęstniejące w wodę i ziemię; poprawianie mistrza przez ucznia zamiast powtarzania; zapowiedź zaćmienia słońca, które nastąpiło w czasie bitwy i przerwało walkę; dostępność tablic astronomicznych z tradycji świątynnej Wschodu.

W bogatym mieście portowym na azjatyckim wybrzeżu, utrzymującym kolonie nad Morzem Czarnym i kontakty z Egiptem oraz Babilonią, w szóstym wieku przed naszą erą kilka osób zaczęło stawiać pytania inaczej niż dotychczas. Zamiast pytać o sprawcę burzy, zapytali oni, z czego wszystko jest zbudowane, w co się zamienia i według jakiej reguły to się odbywa.

Odpowiedzi brzmią dziś dziwacznie — że wszystko pochodzi z wody, że z czegoś nieokreślonego i bezgranicznego, że z powietrza, które gęstniejąc staje się wodą i ziemią — ale to nie odpowiedzi są tu przełomem. Przełomem jest to, że po raz pierwszy postawiono pytanie, na które wolno odpowiedzieć źle i którą to odpowiedź wolno zastąpić lepszą. Uczeń pierwszego z nich nie powtórzył mistrza, tylko go poprawił, i dokładnie to jest nowe.

Nie byli przy tym bezbożnikami i nie tak ich odbierano. Jeden z nich zapowiedział zaćmienie słońca, które rzeczywiście nastąpiło w czasie bitwy i przerwało walkę — a wiedzę do tego rachunku miał najpewniej z tablic babilońskich, czyli z tradycji świątynnej. To, co robili, nie było zaprzeczeniem religii, lecz wyjściem poza jej sposób tłumaczenia.

Ważne jest też miejsce. Miasta jońskie leżały na styku ze światem, który miał świątynne archiwa, rachunki astronomiczne i pismo od dwóch tysięcy lat. Pytanie o budowę świata zadano tam, gdzie greckie miasto stykało się z Lidią, Persją i drogą prowadzącą do Mezopotamii — i to sąsiedztwo należy do rzeczy, które ten atlas odnotowuje przy każdej okazji.

Na czym to stoiWyrocznia Apollona przy końcu świętej drogi obstawionej posągami siedzących postaci; dziedziczne prowadzenie jej przez jeden ród i jego przesiedlenie w głąb Azji po wydaniu skarbu; odbudowa od czasów po podbojach Aleksandra, z projektem ponad stu dwudziestu kolumn blisko dwudziestometrowych; sześćset lat budowy bez ukończenia i ryte na ścianach rysunki robocze w skali; brak przejścia na wprost między przedsionkiem a dziedzińcem, wysoki próg i dwa kryte pochyłe korytarze; zachowane w kamieniu zapisy pytań i odpowiedzi w sprawach obrzędowych.

Kilkanaście kilometrów od Miletu, przy końcu świętej drogi obstawionej posągami siedzących postaci, znajdowała się wyrocznia Apollona. Zarządzana była przez jeden ród dziedzicznie aż do czasu, gdy — według relacji — wydali oni Persom skarb świątynny. W konsekwencji ród ten został przesiedlony w głąb Azji, co doprowadziło do upadku sanktuarium na półtora wieku.

Odbudowa wyroczni, rozpoczęta po podbojach Aleksandra, była przedsięwzięciem bez umiaru: świątynia miała mieć ponad sto dwadzieścia kolumn wysokich na blisko dwadzieścia metrów. Budowano ją przez sześćset lat i nigdy nie skończono — do dziś stoi bez dachu, a na jej ścianach zachowały się ryte rysunki robocze w skali, wedle których wykonywano kolumny.

Wnętrze rozwiązano osobliwie: między przedsionkiem a dziedzińcem, na którym stała właściwa świątynka ze źródłem, nie ma przejścia na wprost. Pytający podchodził do wysokiego progu, zza którego odczytywano odpowiedź, a do środka schodziło się dwoma krytymi, pochyłymi korytarzami. Układ ten oddzielał pytającego od miejsca, w którym odpowiedź powstawała.

Zachowały się ryte w kamieniu zapisy pytań i odpowiedzi z Didymy, dotyczące spraw zwykłych — decydowania o odnowieniu kultu, nominacji czy postępowaniu z posągami. Dzięki tym inskrypcjom można wyraźnie dostrzec, że wyrocznia nie była miejscem przepowiadania przyszłości, wbrew powszechnemu mniemaniu o niej, lecz głównie instytucją rozstrzygającą kwestie rytualne.

Na czym to stoiŚwiątynia Artemidy w Efezie jako największa budowla grecka swoich czasów, zaliczona do siedmiu cudów; wizerunek stojący słupowato, z ramionami wyciągniętymi do przodu, w sukni pokrytej rzędami zwierząt i z dziesiątkami owalnych kształtów na torsie; rozbieżne odczytania tych kształtów, w tym bursztynowe ciężarki z otworami znalezione pod najstarszą warstwą świątyni; funkcja depozytowa i kredytowa sanktuarium oraz prawo azylu o zmienianym zasięgu; sprzedaż srebrnych modeli świątynki; podpalenie budowli w 356 roku p.n.e. i uchwalony zakaz wymieniania imienia sprawcy.

Świątynia Artemidy w Efezie była największą budowlą grecką swoich czasów i została uznana za jeden z siedmiu cudów świata. Czczona w niej postać nosiła imię Artemida, ale nie przypominała myśliwej w krótkiej szacie znanej w reszcie Grecji: stała wyprostowana jak słup, z ramionami wyciągniętymi do przodu, ubrana w suknię pokrytą rzędami zwierząt, a jej tors obwieszony był dziesiątkami owalnych kształtów.

Właśnie te kształty są przedmiotem sporu od stuleci. Nazywano je piersiami i stąd wzięło się określenie „wielopierśna"; proponowano też jajka, owoce, jądra byków składanych w ofierze oraz bursztynowe ciężarki — a za tą ostatnią możliwością przemawia znalezienie pod najstarszą warstwą świątyni bursztynowych elementów z otworami, ułożonych tak, jakby zwisały z figury.

Sama świątynia była zarazem bankiem. Przechowywano w niej depozyty miast i osób prywatnych, udzielano pożyczek pod zastaw, a teren sanktuarium dawał prawo azylu, którego zasięg wyznaczano i kilkakrotnie zmieniano, bo ściągał przestępców. Do tego dochodziła sprzedaż pamiątek — srebrnych modeli świątynki, o których wspomina także piśmiennictwo wczesnochrześcijańskie przy opisie zamieszek w mieście.

W trzysta pięćdziesiątym szóstym roku przed naszą erą budowlę podpalił człowiek, który — wedle relacji — chciał w ten sposób zapewnić sobie sławę. Miasta jońskie uchwaliły zakaz wymieniania jego imienia, co nie pomogło: imię zapisali autorzy późniejsi i znamy je do dziś, a zakaz stał się przykładem na to, że próba wymazania nazwiska bywa najlepszym sposobem jego utrwalenia.

Na czym to stoiJedna z największych i najstarszych świątyń greckich na Samos, wznoszona kilkakrotnie; dary z Egiptu, Syrii, Cypru oraz elementy uprzęży ze stepu wydobyte z sanktuarium; doroczny obrzęd zniknięcia wizerunku i odnalezienia go nad brzegiem, w zaroślach, obwiązanego gałęziami wikliny; obmycie, ubranie i odprowadzenie do świątyni; powtarzalność układu utrata–poszukiwanie–odzyskanie w innych obrzędach.

Na Samos stała jedna z największych i najstarszych świątyń greckich, poświęcona Herze, wznoszona kilkakrotnie i za każdym razem większa. Z sanktuarium wydobyto dary z całego znanego świata: wyroby egipskie, syryjskie, cypryjskie, a nawet elementy uprzęży ze stepu — jest to jeden z najlepszych dowodów, jak daleko sięgały kontakty greckiego sanktuarium w epoce archaicznej.

Odprawiano tam obrzęd doroczny o osobliwym przebiegu. Wizerunek bogini znikał ze świątyni — wedle miejscowego objaśnienia porywali go piraci albo uciekał sam — a potem odnajdywano go nad brzegiem, w zaroślach, obwiązanego gałęziami wikliny. Następnie obmywano go, ubierano na nowo i odprowadzano do świątyni.

Dwa wyjaśnienia podawano w kontekście wikliny: że miała ona upamiętniać miejsce narodzin bogini lub że tak ją niegdyś spętano, by nie zdołała uciec. Wzorzec wydarzeń – zniknięcie podczas obrzędu, poszukiwanie w obrzędach, odnalezienie, obmycie oraz powrót do świątyni – powtarza się w licznych greckich obrzędach oraz poza granicami Grecji, za każdym razem z tym samym rytmem utraty i odzyskania.

Dla tego działu istotne jest spostrzeżenie, że grecki wizerunek bogini był traktowany jak osoba mogąca uciec, a nie jak zwykły przedmiot. Podobną tendencję obserwujemy przy greckich posągach przywiązywanych łańcuchami, wizerunkach obmywanych i przebieranych oraz tych, które co roku wyprowadzano na spacer. Grecy uważali bóstwa za byty tak realnie zamieszkujące posągi, że musieli liczyć się z ich ewentualnymi zachciankami.