Atlas · Bliski Wschód
IslamRok pierwszy liczy się od przeprowadzki, nie od narodzin
Islam jest religią żywą, wyznawaną dziś przez blisko dwa miliardy ludzi. Opisujemy tu jej początki, księgę, rozłam i odłamy — stanowiska, nie wyroki. Gdzie muzułmanie spierają się między sobą, pokazujemy spór, a nie jego rozstrzygnięcie.
Bo na tej stronie islam pojawiał się dotąd dwadzieścia razy z boku: jako warstwa w Sahelu, w Rogu Afryki, na Zanzibarze, w Anatolii, w Persji. Wszędzie jako coś, co przyszło — i nigdzie jako coś, co ma własny początek.
Rachuba tablicowa: lata po 354 albo 355 dni, bez oglądania nieba. W kalendarzu urzędowym, ustalanym z obserwacji Księżyca, data może się różnić o jeden dzień — i to nie jest błąd, tylko istota tego kalendarza.
Początki
Miasto, przeprowadzka, księga
Pięć rzeczy, bez których reszta tej strony nie ma sensu. Kliknij, żeby rozwinąć.
Mekka
Miasto z sanktuarium, do którego pielgrzymowano na długo przed islamem. Tam zaczyna się przepowiadanie o jednym Bogu — i tam napotyka opór.
Mekka przed islamem była miastem handlowym i pielgrzymkowym, gdzie znajdowała się Kaaba otoczona wizerunkami bóstw czczonych przez lokalne plemiona. Dokonywano tam dorocznej pielgrzymki, podczas której odbywały się targi i panował rozejm między rodami. Religia, handel oraz utrzymanie porządku społecznego były ze sobą nierozerwalnie powiązane – naruszenie jednego aspektu negatywnie wpływało na pozostałe trzy.
Przepowiadanie o jednym Bogu godziło w dochody rodów obsługujących Kaabę, sanktuarium wielobóstwa. To wywołało narastającą wrogość i bojkot ze strony części wyznawców, którzy opuszczali półwysep. Pierwsze lata to lata narastającej wrogości, ponieważ przepowiadanie o jednym Bogu zagrażało interesom i wierzeniom tych rodów. Wielobóstwo Kaaby było fundamentem znaczenia miasta oraz źródłem ich dochodu.
Hidżra
Przeniesienie się wspólnoty do Medyny. Od tego roku, a nie od narodzin ani od pierwszego objawienia, liczy się kalendarz muzułmański.
W roku 622 wspólnota muzułmańska opuszcza Mekkę i przenosi się do oazy Jathrib, która odtąd nosi nazwę Medyna. Zaproszona przez tamtejsze rody, od początku pełni rolę nie tylko religijną, lecz także sądowniczą i mediacyjną w konfliktach między autochtonami.
To, od czego liczy się czas, mówi o religii więcej niż niejedno wyznanie wiary. Kalendarz muzułmański nie zaczyna się od narodzin proroka ani od pierwszego objawienia, tylko od przeprowadzki. Rokiem pierwszym jest rok, w którym wyznawcy stali się wspólnotą mającą własne miejsce, własne zobowiązania i własne rozstrzyganie sporów — czyli rok, w którym religia stała się także ustrojem.
Medyna
Dziesięć lat, w których wspólnota wiary staje się wspólnotą polityczną, z umową spisaną między rodami i sąsiadami.
W Medynie powstał dokument regulujący relacje między dwoma grupami przybyszów z Mekki, miejscowymi rodami oraz zamieszkującymi oazę plemionami żydowskimi. Określał on wzajemne obowiązki, odpowiedzialność za dług krwi i sposoby rozstrzygania sporów. Było to porozumienie polityczne, przedstawione w języku religijnym, co pokazuje nierozerwalność elementów politycznych i religijnych od samego początku.
Gdy w roku 632 prorok umiera, jego wspólnota dysponuje terytorium, wojskiem, skarbem i prawem, jednak nie ma wypracowanego mechanizmu wyłaniania następcy. Dziesięć lat wcześniej miały miejsce konflikt z Mekką, rozejm oraz powrót do miasta, gdzie usunięto wizerunki z Kaaby.
Koran
Objawienia przekazywane przez ponad dwadzieścia lat, zapamiętywane i zapisywane, a po śmierci proroka zebrane w jedną księgę.
Koran powstawał przez ponad dwadzieścia lat jako zapis objawień, które przychodziły w odpowiedzi na różne sytuacje. Ludzie specjalizujący się w zapamiętywaniu przekazywali treść objawień, a te były notowane na tym, co akurat było dostępne. Układ ksiąg we współczesnych egzemplarzach Koranu nie odzwierciedla chronologii wydarzeń.
Po śmierci proroka i po serii bitew, które doprowadziły do zaniku części pamiętających treść ludzi, wspólnota podjęła się scalenia przekazu. Tradycja przypisuje pierwsze zebranie bliskiemu otoczeniu proroka. Ustalenie jednej, obowiązującej wersji przypadło trzeciemu władcy wspólnoty, który rozesłał ją do prowincji i nakazał usunięcie odpisów odbiegających od niej. Sam ten krok świadczy o tym, że krążyło wtedy więcej niż jedna wersja tekstu.
Dla muzułmanów Koran jest uznawany za słowa Boga w języku arabskim, nie za opowieść o Bogu. Dlatego przekłady traktowane są jako objaśnienia. Ta interpretacja tłumaczy praktykę recytacji Koranu po arabsku także w miejscach, gdzie ten język nie jest codziennie używany.
Pięć filarów
Wyznanie wiary, modlitwa pięć razy dziennie, jałmużna, post w ramadanie i pielgrzymka do Mekki raz w życiu, o ile stać.
Filary są zestawem czynności, a nie zestawem przekonań, i to jest w nich najważniejsze. Wyznanie wiary wypowiada się słowami; modlitwa odbywa się o wyznaczonych porach i wyznacza rytm dnia; jałmużna jest liczonym udziałem majątku, a nie datkiem wedle uznania; post obejmuje jeden miesiąc księżycowy od świtu do zachodu; pielgrzymka obowiązuje raz w życiu i tylko tych, których na nią stać i którym zdrowie pozwala.
Pora modlitwy wpływa na porządek dnia, post kształtuje miesiąc, a pielgrzymka co roku uruchamia miliony ludzi. Religia oparta na rytuałach o określonym czasie układa życie zbiorowe inaczej niż taka, której podstawą jest wyznawana treść. Czas modlitwy, postu i pielgrzymki widoczny w przestrzeni tworzy specyficzny porządek społeczności religijnej.
Rozłam
Najpierw władza, potem nauka
Spór zaczął się w dniu śmierci proroka i dotyczył jednej rzeczy: kto ma teraz prowadzić wspólnotę. Nauka o naturze przywództwa narosła na tym sporze przez następne stulecia — nie odwrotnie.
Węzły pełne to spory o władzę, obrysowane — o naukę. Odstęp między jednymi a drugimi liczy się w pokoleniach i to jest sedno tego rysunku.
Odłamy
Który islam mówi
Zdanie „islam mówi, że…” jest prawie zawsze fałszywe, bo mówi któryś islam. Dopóki nie wiadomo, czy chodzi o sunnitę z Maroka, szyitę z Iraku czy ibadytę z Omanu, nie wiadomo, czy zdanie jest prawdziwe.
Sunnici
Uznają czterech pierwszych przywódców i autorytet zbiorów przekazów o proroku. Cztery szkoły prawa, które uznają się nawzajem.
Nazwa tego nurtu wywodzi się od słowa oznaczającego utrwalony obyczaj proroka. Oparcie na dwóch źródłach: księdze i zbiorach przekazów, wraz z dorobkiem uczonych, którzy przez stulecia wypracowywali rozstrzygnięcia, stanowi jego fundament. Przywództwo wspólnoty nie posiada charakteru religijnego; kalif zarządza nią, lecz nie objaśnia wiary mocą urzędu.
Cztery szkoły prawa muzułmańskiego podzieliły między sobą mapę świata: hanaficka na obszarze dawnego państwa osmańskiego, w Azji Środkowej i na subkontynencie indyjskim; malikicka w Afryce Północnej i Zachodniej; szafiicka w Afryce Wschodniej, na Wybrzeżu Suahilijskim i w Azji Południowo-Wschodniej; hanbalicka głównie na Półwyspie Arabskim. Różnią się one szczegółami praktyki i wykładni, nie wiarą.
Szyici dwunastkowcy
Uznają dwunastu imamów z rodu proroka. Dwunasty, według tej nauki, nie umarł, lecz jest ukryty i powróci.
Największy odłam szyickiego islamu opiera się na dwunastu imamach wywodzących się od Alego. Dwunasty z nich znika w dziewiątym wieku, lecz tradycja mówi o ukryciu, nie śmierci, co rodzi oczekiwanie na jego powrót. W czasie tego zniknięcia autorytet religijny należy do uczonych, tworząc rozbudowany i wpływowy stan duchowny. Taka struktura religijna wyróżnia szyitów na tle sunnizmu i ukazuje różnice między tymi nurtami islamu.
Religijność opiera się w dużej mierze na pamięci o Karbali – na miesiącu żałoby, przedstawieniach upamiętniających śmierć Husajna i pielgrzymkach do grobów imamów w Iraku i Iranie. Iran stał się państwem szyickim w XVI wieku decyzją dynastii – to znaczy, że dzisiejsza mapa wyznaniowa regionu jest dziełem polityki nowożytnej, a nie dziedzictwem pierwszych wieków.
Izmailici
Odłączyli się przy pytaniu o siódmego imama. Kładą nacisk na ukryty sens tekstu, a ich główna gałąź ma żywego, dziedzicznego przywódcę.
W dziesiątym wieku nurt wywodzący się z ósmego-wiecznego podziału o szóstego imama dał początek państwu Fatymidów, panującemu nad Egiptem i Afryką Północną. W pewnym momencie najpotężniejszym ośrodkiem świata muzułmańskiego był rządzony przez izmailitów Kair.
Charakterystyczny jest nacisk na sens wewnętrzny: tekst ma warstwę jawną i warstwę ukrytą, do której prowadzi nauczyciel. Największa dziś gałąź uznaje żywego, dziedzicznego imama i jest wspólnotą silnie zorganizowaną, prowadzącą szkoły, szpitale i instytucje kultury w kilkunastu krajach. Druga liczna gałąź, o innym ustroju, skupia się w zachodnich Indiach.
Zajdyci
Najbliżsi sunnitom z nurtów szyickich. Imam nie dziedziczy urzędu automatycznie — musi wystąpić i udowodnić, że jest go godzien.
Zajdyci wyznają specyficzną doktrynę dotyczącą imamatu. Według nich, potomek proroka może zostać uznany za imama, jeśli ujawni się i wykaże odpowiednią wiedzą oraz zdolnościami kierowania wspólnotą. W przeciwieństwie do innych szyitów, nie przywiązują oni wagi do nieomylności, ukrycia czy oczekiwania na powrót imama.
W północnym Jemenie zajdyccy imamowie rządzili przez ponad tysiąc lat aż do lat sześćdziesiątych XX wieku. Ich nurt religijny jest na tyle podobny do sunnizmu, że różnice mogą pozostać niezauważone dla zewnętrznych obserwatorów. Mimo to, te subtelne odmienności są wykorzystywane jako etykieta w dzisiejszych sporach politycznych.
Ibadyci
Ani sunnici, ani szyici — trzecia gałąź, wywodząca się z najstarszego podziału we wspólnocie.
Ibadyzm wyrósł z umiarkowanego skrzydła charydżytów, czyli tych, którzy w siódmym wieku odeszli od Alego w sporze o rozjem. Odrzucił jednak skrajność, z której tamten ruch zasłynął, i wypracował własną naukę oraz własne prawo. Imam jest u nich wybierany przez wspólnotę i może zostać odwołany; nie musi pochodzić z rodu proroka.
Oman jest dziś jedynym państwem o większości ibadyckiej. Ślad tej wspólnoty na Zanzibarze jest pozostałością po omańskim panowaniu nad wybrzeżem i tłumaczy niejedno w tamtejszej historii. W codziennej praktyce różnice wobec sunnitów są niewielkie, ale ibadyci konsekwentnie zaznaczają, że są osobni — i mają rację, gdy prostują zaliczanie ich do jednej z dwóch głównych stron.
Sufizm to nie odłam
Najczęstsza pomyłka w opisach islamu. Sufizm jest wymiarem praktyki, a nie czwartą gałęzią obok sunnitów i szyitów.
Sufi stanowią zarówno część tradycji sunnickiej, jak i szyickiej, funkcjonując w obrębie obu nurtów islamu. Bractwa sufickie praktykują podobne modlitwy oraz podlegają tym samym szkołom prawa co ich sąsiedzi wyznawcy tych samych religii. Sufizm nie jest osobnym wyznaniem, lecz drogą głębszego zrozumienia Boga poprzez powtarzanie jego imion, więź ucznia z mistrzem oraz wspólnotowe rytuały.
Wpisywanie go na listę odłamów daje obraz fałszywy podwójnie. Po pierwsze sugeruje wybór między sufizmem a sunnizmem, którego nikt nie dokonuje. Po drugie zaciera to, co w dziejach islamu było najważniejsze dla jego rozchodzenia się po świecie: bractwa sufickie były siecią, którą ta religia docierała do Afryki Zachodniej, na step, na subkontynent i na wyspy Archipelagu Malajskiego — zwykle wcześniej i skuteczniej niż jakiekolwiek wojsko.
Jak się rozchodził
Sto lat wojska i tysiąc lat handlu
Przesuń pasek lat. Kolor mówi, który islam; druga warstwa — co zastał pod spodem. Kliknij kraj, żeby przeczytać, jak było u niego.
Jednostką mapy jest dzisiejsze państwo, bo takie granice czytelnik rozpoznaje — Egipt roku 641 nie miał dzisiejszych granic i mapa tego nie udaje. Słabszy kolor to obecność bez większości: Indie przez pięć wieków władzy muzułmańskiej pozostały hinduskie.
Sześć dróg
Pierwszy wiek
W ciągu stulecia od śmierci proroka państwo sięga od Atlantyku po Indus. To jedyny okres, w którym głównym sposobem jest podbój.
Imperium arabskie rozszerzyło swoje terytorium na Syrię, Egipt, Irak i Iran w ciągu dwóch dekad, a także objęło wpływami Afrykę Północną oraz Półwysep Iberyjski do roku 711. W tym samym czasie podbiło Azję Środkową i dolny Indus. Sprzyjało temu wyczerpanie dwóch wielkich mocarstw regionu, walczących ze sobą oraz obojętność części ludności wobec zmiany władcy.
Podbój arabski nie przyniósł automatycznego nawrócenia mieszkańców Egiptu, Syrii i Iranu. Przez pierwsze pokolenia władza pozostawała w rękach mniejszości muzułmańskiej, która rządziła większością chrześcijańską, zaratusztriańską oraz żydowską. Nawracanie nie było polityką państwa, gdyż skarb czerpał istotne dochody z podatku od niemuzułmanów. Zmiana wyznania większości mieszkańców zajęła kilka stuleci i dokonała się bez użycia siły zbrojnej.
Step
Ludy tureckie i mongolskie przyjmują islam przez handel i misję, nie przez klęskę. Część z nich staje się potem jego głównymi obrońcami.
Islam rozprzestrzenia się na stepach wzdłuż szlaków handlowych i przez wędrownych nauczycieli. Koczowniczy władcy przyjmują nową religię, a za ich przykładem podążają ludzie. To nie jest podbój ze strony Arabów, lecz długa wymiana kultur i tradycji. Turcy stają się z czasem głównym elementem wojsk muzułmańskich, tworząc państwa seldżuckie i osmańskie.
Pod spodem zostaje warstwa starsza. Kult nieba, znany na stepie od stuleci, nie zniknął przy zmianie wyznania; jego ślad trwa w języku, w obrzędach na przełęczach i w zwyczajach, o których mówi się dziś, że są narodowe, a nie religijne. To jeden z najczytelniejszych przykładów tego, że nowa religia potrafi położyć się na starszej, nie usuwając jej.
Sahara i Sahel
Islam idzie na południe razem z solą, złotem i pismem. Najpierw przyjmują go dwory i kupcy, wieś znacznie później.
Sahara jest drogą dla towarów przemieszczających się między północą a południem, w tym soli i złota. Wraz z nimi rozprzestrzeniają się elementy kultury arabskiej: prawo, edukacja i piśmiennictwo. Te aspekty cywilizacji docierają początkowo do miast handlowych oraz na dwory władców, skąd dalej się rozpowszechniają. Powstają centra naukowe, gdzie przepisuje się i gromadzi księgi, a wykształcony muzułmanin pełni na dworach rolę urzędnika i sekretarza.
Przez długi czas trwa układ, w którym władca jest muzułmaninem, a jego poddani zachowują dawne obrzędy; bywa i tak, że ten sam władca uczestniczy w jednych i drugich. Dopiero ruchy odnowy religijnej z osiemnastego i dziewiętnastego wieku próbują ten układ zlikwidować siłą — i nawet one nie usuwają go do końca.
Ocean Indyjski
Wzdłuż wybrzeża Afryki Wschodniej i przez cały ocean islam płynie z kupcami, których dwa razy do roku przywozi i odwozi wiatr.
Monsun wieje pół roku w jedną stronę i pół roku w drugą, więc kupiec z Arabii czy Indii nie mógł wrócić od razu — musiał przeczekać w porcie kilka miesięcy. Z tego przymusu wzięły się małżeństwa, rodziny mieszane, wspólny język i wspólna religia portów. Miasta Wybrzeża Suahilijskiego są owocem tego rytmu.
Islam na wybrzeżu jest starszy i głębiej zakorzeniony niż w głębi lądu, ponieważ od początku splatał się z istniejącą kulturą. Wypracowano tam unikalny sposób łączenia obu warstw, posługując się osobnymi terminami do opisania tego zjawiska.
Archipelag Malajski
Największy dziś kraj muzułmański nie widział arabskiego wojska. Islam przyszedł tam statkiem handlowym.
Islam docierał do Indonezji i Malezji przez porty, przybywając wraz z kupcami z Indii, Arabii oraz Persji. Rozprzestrzeniał się poprzez bractwa religijne i był stopniowo przyjmowany przez kolejne dwory. Proces ten trwał wiele stuleci i przebiegał inaczej na każdej z wysp: Jawa, Sumatra oraz wschodnie wyspy miały swoje osobne historie islamu i różne daty jego przyjęcia.
Największa wspólnota muzułmańska świata powstała na subkontynencie indyjskim bez podboju, co stanowi nieoczywisty fakt w potocznej percepcji tej religii. W islamie lokalnym widoczne są wpływy dawnych tradycji hinduskich, buddyjskich oraz starszych warstw kulturowych, odzwierciedlone w obyczajach, sztuce i nazwach miejscowych. To unikalne połączenie tworzy wyraźny, miejscowy charakter tej religii.
Subkontynent
Tu działy się obie rzeczy jednocześnie: podbój i władza z góry oraz cicha praca bractw na dole.
Od XI wieku subkontynent indyjski pada ofiarą najazdów z północnego zachodu. W rezultacie powstaje sułtanat w Delhi, a potem państwo Wielkich Mogołów. Jednocześnie działają bractwa sufickie, których ośrodki przyciągają ludzi niezależnie od wyznania; do grobów tych mistyków pielgrzymuje się do dziś także spoza islamu.
Najwięcej muzułmanów zamieszkuje wschód i północny zachód podbitych terenów, chociaż nie tam trwała najdłużej władza muzułmańska. Historycy tłumaczą to wpływem bractw i układem społecznym, a nie samym zasięgiem podboju. To jeden z silniejszych argumentów przeciwko utożsamianiu rozchodzenia się islamu wyłącznie z siłą militarną.
Kraj po kraju — w kolejności, w jakiej islam do nich docierał
Etiopia
chrześcijaństwo etiopskie od IV wieku, Beta Israel, religie ludów południa
W 615 roku chrześcijański władca Aksum przyjął prześladowanych muzułmanów z Mekki, odmawiając ich wydania. Islam rozprzestrzenił się na wschodzie i południu Afryce, osiadając w Hararze — mieście świętym — oraz wśród Oromo. Wyżyny pozostały chrześcijańskie, nie poddając się nowej religii.
W XVI wieku wojna z sułtanatem Adalu omal nie zniszczyła chrześcijańskiej Etiopii; ocaliła ją portugalska odsiecz. Dziś oba wyznania dzielą kraj mniej więcej po połowie, a Oromo mają pod spodem własny ustrój gadaa, opisany w dziale o Rogu.
Dziś: chrześcijanie około połowy, muzułmanie około jednej trzeciej
Pod spodem: chrześcijaństwo etiopskie od IV wieku, Beta Israel, religie ludów południa
Arabia Saudyjska
politeizm plemienny wokół Kaaby, gminy żydowskie w oazach, chrześcijanie na południu
Tu wszystko się zaczyna: Mekka z sanktuarium, do którego pielgrzymowano na długo przed islamem, i Medyna, gdzie wspólnota stała się państwem. Do śmierci proroka w 632 roku cały półwysep był już pod jego zwierzchnictwem — jedyne miejsce na tej mapie, gdzie nawrócenie i zjednoczenie były tym samym procesem.
W starożytnym świecie plemienny politeizm współistniał z setkami lokalnych bóstw, żydowskimi gminami na północy i chrześcijaństwem na południu. Ten różnorodny obraz kulturowy odzwierciedla się w tradycji pielgrzymki, która czerpie elementy z każdego z tych systemów wierzeń. Okrążanie świętych miejsc, bieganie między wzgórzami i rzucanie kamieni — to relikty dawnych praktyk religijnych, które islam przejął i dostosował do swoich potrzeb.
Dziś: niemal wyłącznie muzułmanie; sunnici, z szyicką mniejszością na wschodzie
Pod spodem: politeizm plemienny wokół Kaaby, gminy żydowskie w oazach, chrześcijanie na południu
Jemen
królestwo z judaizmem jako religią dworu, chrześcijaństwo w Nadżranie, dawne kulty południowoarabskie
Jemen przed islamem miał rozwiniętą cywilizację i własne rozstrzygnięcia religijne. Władcy Himjaru praktykowali judaizm, a Nadżran był ośrodkiem chrześcijaństwa. Nowa religia dotarła jeszcze za życia proroka przez posłów i namiestników, bez wielkiej wojny.
Od IX wieku do lat sześćdziesiątych XX wieku, na północy panowali imamowie zajdycci — odłam szyitów najbliższy sunnitom, którzy musieli wystąpić i wykazać się, a nie dziedziczyć urząd. Ich państwo przetrwało z przerwami; podział północ–południe trwa do dziś.
Dziś: sunnici na południu i wybrzeżu, zajdyci na północy — podział, który dziś jest linią frontu
Pod spodem: królestwo z judaizmem jako religią dworu, chrześcijaństwo w Nadżranie, dawne kulty południowoarabskie
Oman
kulty plemienne, wpływy perskie na wybrzeżu
Oman przyjął islam za życia proroka i stał się ostoją ibadytów od VIII wieku. Ibadyci wywodzą się z tych, którzy w 657 roku odeszli od Alego podczas sporu o rozjem. Nie są ani sunnitami, ani szyitami i konsekwentnie podkreślają swoją odrębną tożsamość religijną.
Przez stulecia Oman panował nad wybrzeżem Afryki Wschodniej aż po Zanzibar, i tamtędy ibadyzm dotarł do Afryki. Dziś jest jedynym państwem, w którym ta trzecia gałąź stanowi większość.
Dziś: jedyne państwo o większości ibadyckiej
Pod spodem: kulty plemienne, wpływy perskie na wybrzeżu
Zjednoczone Emiraty
kulty plemienne, klasztor chrześcijański na wyspie Sir Bani Jas
Wybrzeże dzisiejszych Emiratów zamieszkiwali rybacy, poławiacze pereł i kupcy wraz z klasztorem chrześcijańskim na jednej z wysp. Ruiny tego klasztoru odkopano w latach dziewięćdziesiątych. Islam rozprzestrzenił się w regionie bez znaczącego oporu, docierając z półwyspu.
Obecnie to jedno z nielicznych miejsc na mapie świata, gdzie większość mieszkańców nie posiada obywatelstwa; religijny krajobraz wyznacza tu rynek pracy, a nie historyczne uwarunkowania. Meczety stoją obok świątyń hinduskich i kościołów.
Dziś: sunnici; ogromna większość mieszkańców to dziś przybysze
Pod spodem: kulty plemienne, klasztor chrześcijański na wyspie Sir Bani Jas
Katar
kulty plemienne, obecność chrześcijańska na wybrzeżu Zatoki
Katarski półwysep przyjął islam z pierwszą falą jako część wybrzeża Zatoki, gdzie wcześniej istniały gminy chrześcijańskie powiązane z Kościołem Wschodu, obok kultów plemiennych. Przez stulecia pozostawał ubogim krajem perłowym, a znaczenie uzyskał dopiero wraz z odkryciem gazu.
Dziś: sunnici, nurt bliski saudyjskiemu
Pod spodem: kulty plemienne, obecność chrześcijańska na wybrzeżu Zatoki
Bahrajn
chrześcijaństwo Kościoła Wschodu, wpływy perskie
W X wieku wyspa była stolicą karmatów, radykalnego odłamu ismailitów. W 930 roku napadli oni na Mekkę i wywieźli Czarny Kamień, co zapoczątkowało trwający do dziś układ między szyicką większością a sunnickim dworem. Ten układ bywa źródłem napięć w regionie.
Dziś: większość szyicka rządzona przez dynastię sunnicką
Pod spodem: chrześcijaństwo Kościoła Wschodu, wpływy perskie
Kuwejt
pogranicze perskie i arabskie
W 636 roku na kuwejckim wybrzeżu rozegrała się jedna z pierwszych bitew między światem arabskim a Persją. Kuwejt, leżący na granicy tych dwóch światów, pozostał w tej roli do dziś. Dzisiejsza mniejszość szyicka to przede wszystkim potomkowie przybyszów z Iranu i Iraku, a nie dziedzictwo pierwszych wieków.
Dziś: sunnici z dużą, około jednej trzeciej, mniejszością szyicką
Pod spodem: pogranicze perskie i arabskie
Irak
Kościół Wschodu, zaratusztrianizm perskiego dworu, wielkie gminy żydowskie Babilonii, mandejczycy
Irak jest sercem tej opowieści, a nie Arabia. W 657 roku charydżyci odeszli stąd, w 680 roku pod Karbalą zginął Husajn, zaś Abbasydzi zbudowali Bagdad. Szkoły prawa i zbiory przekazów powstały w Kufie oraz Basrze. Pod spodem znajdował się świat równie bogaty: chrześcijaństwo Kościoła Wschodu, zaratusztrianizm dworu perskiego, akademie żydowskie Babilonii i mandejczycy nad rzekami.
Szyizm stał się dominującą religią na południu Iraku dopiero w XVIII i XIX wieku. Plemiona tego regionu masowo przechodziły na szyickie wyznanie pod wpływem perskich miejsc świętych, takich jak Karbala i Nadżaf. Współczesna mapa wyznaniowa Iraku jest zatem relatywnie nowożytna, choć związane z nią święte miejsca mają ponad trzynaście stuleci historii.
Dziś: szyici stanowią większość, sunnici na północy i zachodzie; Kurdowie, chrześcijanie, jazydzi
Pod spodem: Kościół Wschodu, zaratusztrianizm perskiego dworu, wielkie gminy żydowskie Babilonii, mandejczycy
Syria
chrześcijaństwo w wielu odmianach — Antiochia była jednym z pierwszych ośrodków Kościoła
Damaszek był pierwszą stolicą kalifatu i miejscem, gdzie władza dziedziczna ustanowiona została w 661 roku. Kraj był chrześcijański z różnymi odmianami religijnymi, a Antiochia należała do pierwszych ośrodków Kościoła. Większość mieszkańców pozostała chrześcijanami pod panowaniem muzułmańskim przez wieki.
Dzisiejsza Syria jest mozaiką, jakiej nie ma nigdzie indziej na tej mapie: obok sunnickiej większości alawici, druzowie i ismailici — nurty, które z szyizmu wyrosły, ale poszły własnymi drogami — oraz chrześcijanie kilkunastu obrządków.
Dziś: sunnici jako większość; alawici, druzowie, ismailici, chrześcijanie
Pod spodem: chrześcijaństwo w wielu odmianach — Antiochia była jednym z pierwszych ośrodków Kościoła
Liban
chrześcijaństwo maronickie i inne, gminy w górach
W Libanie islam nigdy nie stał się dominującą religią. Góry zapewniły schronienie chrześcijanom maronickim i druzom, podczas gdy wybrzeże i południe kraju zamieszkiwali sunnici oraz szyici. Konstytucja libańska rozdziela najwyższe urzędy państwowe między różne wyznania, co odzwierciedla spis religii w ustawie zasadniczej.
Dziś: równowaga bez większości — sunnici, szyici, chrześcijanie, druzowie
Pod spodem: chrześcijaństwo maronickie i inne, gminy w górach
Jordania
chrześcijaństwo miast, kulty arabskich plemion pustyni
Bitwa nad Jarmukiem w 636 roku, stoczona na dzisiejszej granicy jordańsko-syryjskiej, rozstrzygnęła los całego Lewantu: Bizancjum wycofało się na północ i już nie wróciło. Kraj miał pod spodem miasta chrześcijańskie i plemiona pustyni z własnymi kultami, a wcześniej Nabatejczyków z Petry.
Dziś: sunnici; chrześcijanie kilka procent
Pod spodem: chrześcijaństwo miast, kulty arabskich plemion pustyni
Izrael
judaizm i chrześcijaństwo — ziemia święta dla trzech religii naraz
W VII wieku, po bezkrwawym podboju Jerozolimy w 637 roku, powstała Kopuła Skały — najstarsza zachowana budowla islamu. Przez trzynaście stuleci obszar ten był przede wszystkim muzułmański; współczesny układ geopolityczny ukształtował się dopiero w XX wieku.
Dziś: muzułmanie jako mniejszość, około jednej piątej
Pod spodem: judaizm i chrześcijaństwo — ziemia święta dla trzech religii naraz
Palestyna
chrześcijaństwo bizantyjskie, gminy żydowskie i samarytańskie
Chrześcijańska większość ludności Palestyny przechodziła na islam powoli, przez stulecia, i nigdy do końca — chrześcijańskie wsie i miasta, z Betlejem na czele, trwają do dziś. Samarytanie, wspólnota starsza niż oba islamy i oba chrześcijaństwa, liczą dziś kilkaset osób.
Dziś: sunnici; chrześcijanie jako stara, malejąca mniejszość
Pod spodem: chrześcijaństwo bizantyjskie, gminy żydowskie i samarytańskie
Egipt
chrześcijaństwo koptyjskie — własny Kościół, własny język, własny kalendarz
Przez wieki Egipt był chrześcijańskim krajem, posiadającym własny Kościół i język koptyjski. Koptowie stanowią największą wspólnotę chrześcijańską Bliskiego Wschodu, mimo że większość mieszkańców Egiptu przyjęła islam po trzech lub czterech stuleciach. Język koptyjski jest ostatnim wcieleniem mowy faraonów i świadectwem bogatej historii tego regionu.
Przez dwa stulecia, od 969 do 1171 roku, Egiptem rządzili szyiccy Fatymidzi — izmailici, którzy założyli Kair i uniwersytet Al-Azhar. Że najważniejsza dziś uczelnia sunnicka powstała jako szyicka, jest jedną z tych rzeczy, które mapa pokazuje lepiej niż zdanie.
Dziś: sunnici, około dziewięciu dziesiątych; Koptowie do jednej dziesiątej
Pod spodem: chrześcijaństwo koptyjskie — własny Kościół, własny język, własny kalendarz
Iran
zaratusztrianizm jako religia państwowa Sasanidów, chrześcijanie, Żydzi, manichejczycy
Dwudziestoletni podbój Persji przez Sasanidów doprowadził do upadku ich państwa, ale zaratusztrianizm — religia państwowa z hierarchią kapłańską i świątyniami ognia — przetrwał. Nawracanie ludności zajęło kilka stuleci, a przedislamski kalendarz irański z Nouruzem na czele pozostał niezmieniony. Do dziś w Iranie żyją wyznawcy tej religii.
Przez dziewięć wieków Iran pozostawał krajem sunnickim. Dynastia Safawidów, objąwszy władzę w 1501 roku, narzuciła szyizm dwunastkowy decyzją polityczną i zrealizowała ten plan w ciągu kilku pokoleń. Współczesna mapa wyznaniowa regionu, z Iranem jako centrum szyickim, jest efektem nowożytnych zmian.
Dziś: szyici dwunastkowcy jako religia państwowa; sunnici na obrzeżach
Pod spodem: zaratusztrianizm jako religia państwowa Sasanidów, chrześcijanie, Żydzi, manichejczycy
Libia
chrześcijaństwo miast wybrzeża, kulty berberyjskie wnętrza
Cyrenajka i Trypolitania były chrześcijańskimi prowincjami Bizancjum z berberyjskim wnętrzem. W VIII wieku Libia stała się ważnym ośrodkiem ibadytów i charydżytów — na mapie ślad tego widać w oazach i w górach Nafusa, gdzie ibadyci mieszkają do dziś.
Dziś: sunnici, niemal wyłącznie
Pod spodem: chrześcijaństwo miast wybrzeża, kulty berberyjskie wnętrza
Azerbejdżan
zaratusztrianizm — nazwa kraju wiąże się z ogniem — i chrześcijaństwo kaukaskie
Kraj świątyń ognia i płonącej ziemi — samoczynne wieczne ognie z gazu były miejscami kultu na długo przed islamem. Podbity w pierwszej fali, przeszedł na szyizm razem z Iranem w XVI wieku, bo Safawidzi wyszli właśnie stąd, z Ardabilu.
Dziś: szyici jako większość, ale państwo laickie; sunnici na północy
Pod spodem: zaratusztrianizm — nazwa kraju wiąże się z ogniem — i chrześcijaństwo kaukaskie
Armenia
chrześcijaństwo — pierwsze państwo, które przyjęło je jako religię oficjalną
Armenia, pierwsze chrześcijańskie państwo świata, przez dwanaście wieków żyła pod muzułmańskimi władcami — Arabami, Turkami, Persami — i nie przeszła na islam. Jest na tej mapie dowodem, że panowanie i nawrócenie to dwie różne rzeczy.
Dziś: muzułmanie niemal nieobecni
Pod spodem: chrześcijaństwo — pierwsze państwo, które przyjęło je jako religię oficjalną
Gruzja
chrześcijaństwo gruzińskie
Przez cztery stulecia Tbilisi stanowiło arabski emirat, podczas gdy Gruzja zachowała chrześcijaństwo. Adżarowie nad Morzem Czarnym i mniejszość azerska są dziś muzułmanami, co nastąpiło w wyniku islamizacji za Osmanów.
Dziś: muzułmanie jako mniejszość — Adżarowie na zachodzie, Azerowie na wschodzie
Pod spodem: chrześcijaństwo gruzińskie
Afganistan
buddyzm — klasztory Bamianu i Gandhary, zaratusztrianizm, hinduizm na wschodzie
Afganistan był buddyjskim krajem, gdzie stały wielkie posągi Bamianu i klasztory, w których sztuka grecka spotkała się z buddyjską. Islam przybył podczas pierwszej fali ekspansji, lecz górzyste tereny długo broniły się przed nową religią. Kafiristan na wschodzie Afganistanu przyjął islam dopiero w 1896 roku i wtedy zmienił nazwę na Nuristan, „kraj światła”.
Posągi z Bamianu przetrwały trzynaście wieków islamu i zostały zniszczone w 2001 roku. To, że stały tak długo, świadczy o dawnym islamie bardziej niż sam fakt ich upadku.
Dziś: sunnici; Hazarowie szyiccy jako duża mniejszość
Pod spodem: buddyzm — klasztory Bamianu i Gandhary, zaratusztrianizm, hinduizm na wschodzie
Tunezja
chrześcijaństwo łacińskie Kartaginy, stare gminy żydowskie, wierzenia berberyjskie
Założony w 670 roku Kairuan stał się bazą podboju Maghrebu i przez wieki pełnił rolę jego centrum duchowego. W czasach zastanych kraj ten był chrześcijański, w odmianie łacińskiej, a Kartagina wydała takie postacie jak Tertulian czy Augustyn. Jednocześnie istniały tu gminy żydowskie, które przetrwały do dziś na Dżerbie.
W 909 roku w Ifrikijji powstało państwo szyickich Fatymidów, które przez półtora stulecia uczyniło Tunezję ośrodkiem tej wersji islamu. Następnie przeniosło się ono do Egiptu. Dziś prawie nikt nie pamięta o tym szyickim okresie w historii Tunezji.
Dziś: sunnici; gmina żydowska na Dżerbie; ibadyci na Dżerbie
Pod spodem: chrześcijaństwo łacińskie Kartaginy, stare gminy żydowskie, wierzenia berberyjskie
Algieria
chrześcijaństwo miast, wierzenia i prawo zwyczajowe Berberów
Podbój Algierii trwał dziesięciolecia, ponieważ Berberowie stawiali zacięty opór pod wodzą królowej Kahiny w Aurès. Ich walka ciągnęła się aż do początku VIII wieku. Po długiej walce przyjęli islam i natychmiast użyli go jako narzędzia buntu przeciwko arabskim namiestnikom, co prowadziło do wybuchów charydżyckich.
W dolinie Mzab na Saharze pięć miast z XI wieku jest domem dla ibadytów, którzy wciąż żyją według własnego prawa i ustroju. Jest to jedno z sześciu miejsc na świecie, gdzie ich tradycja religijna przetrwała do dziś.
Dziś: sunnici; ibadyci w Mzabie
Pod spodem: chrześcijaństwo miast, wierzenia i prawo zwyczajowe Berberów
Maroko
wierzenia berberyjskie, resztki chrześcijaństwa, gminy żydowskie w miastach i górach
Maroko przyjęło islam późno w stosunku do reszty i przyjęło go po swojemu: pierwsze państwo, Idrysydzi, założył potomek Alego, a kolejne dynastie — Almorawidzi i Almohadzi — wyrosły z berberyjskich ruchów odnowy religijnej i zapanowały aż po Andaluzję.
Pod spodem został cały świat marabutów i grobów świętych, do których do dziś pielgrzymuje się na doroczne zgromadzenia. Że część z tych grobów przez wieki odwiedzali razem muzułmanie i Żydzi, opisuje dział o Amazigh.
Dziś: sunnici, szkoła malikicka; sufizm i kult świętych wszechobecne
Pod spodem: wierzenia berberyjskie, resztki chrześcijaństwa, gminy żydowskie w miastach i górach
Turkmenistan
zaratusztrianizm miast oazowych, buddyzm w Merwie, kult nieba u koczowników
W VIII wieku Merw było jednym z największych miast średniowiecznego świata i ośrodkiem, który dał początek rewolucji abbasydzkiej. Koczownicze plemiona turkmeńskie przyjmowały islam za pośrednictwem bractw sufickich, zachowując kult przodków i przełęczy.
Dziś: sunnici; państwo laickie z kultem przywódcy
Pod spodem: zaratusztrianizm miast oazowych, buddyzm w Merwie, kult nieba u koczowników
Erytrea
chrześcijaństwo etiopskie na wyżynie, wierzenia ludów wybrzeża
Archipelag Dahlak był jedną z pierwszych muzułmańskich placówek w Afryce — w VII wieku, z emigrantami z Mekki. Wyżyna pozostała chrześcijańska, wybrzeże i niziny przyjęły islam; podział trwa.
Dziś: muzułmanie i chrześcijanie mniej więcej po połowie
Pod spodem: chrześcijaństwo etiopskie na wyżynie, wierzenia ludów wybrzeża
Uzbekistan
zaratusztrianizm Sogdiany, buddyzm, manicheizm, nestorianie na Jedwabnym Szlaku
Sogdiana, kraina kupców Jedwabnego Szlaku, była miejscem współistnienia wszystkich religii Azji, gdyż islam zawitał tu z podbojem na początku VIII wieku. Dzięki temu Buchara stała się jednym z największych ośrodków uczoności islamskiej w X wieku i miejscem narodzin Awicenny. Wskutek tego powstał tu sunnicki zbiór przekazów.
W XIV wieku, w Bucharze powstało Bractwo Nakszbandijja, które rozprzestrzeniło się na cały świat muzułmański i pozostaje jednym z największych do dziś.
Dziś: sunnici; Buchara i Samarkanda jako ośrodki pamięci
Pod spodem: zaratusztrianizm Sogdiany, buddyzm, manicheizm, nestorianie na Jedwabnym Szlaku
Tadżykistan
zaratusztrianizm i buddyzm dolin
W górach Pamiru przetrwała jedna z najstarszych wspólnot ismailickich, odłamu szyickiego podkreślającego ukryte znaczenia w tekście. Odcięte dolinami, te społeczności zachowały praktyki zapomniane gdzie indziej.
Dziś: sunnici; ismailici w Pamirze
Pod spodem: zaratusztrianizm i buddyzm dolin
Hiszpania
chrześcijaństwo wizygockie, duże gminy żydowskie
Wojska z Maghrebu przeprawiły się przez cieśninę w roku 711 i zajęły półwysep w ciągu kilku lat. Al-Andalus, trwający osiem wieków, miał Kordobę jako największe miasto Europy z biblioteką, uczonymi trzech religii tłumaczącymi Arystotelesa.
Po roku 1492 islam został całkowicie wyeliminowany z tego obszaru na mapie. Muzułmanów zmuszono do przyjęcia chrztu, a w 1609 roku ich potomków wygnano. Współczesna obecność islamu w Hiszpanii jest wynikiem migracji z XX wieku, nie stanowi ciągłości historycznej.
Dziś: muzułmanie jako mniejszość, w większości imigranci; islam zniknął z półwyspu na cztery stulecia
Pod spodem: chrześcijaństwo wizygockie, duże gminy żydowskie
Portugalia
chrześcijaństwo wizygockie
Algarve, region Portugalii o arabskim rodowodzie, pozostawał muzułmański do połowy XIII wieku. Odzyskany wcześniej niż Andaluzja, szybciej i dokładniej utracił swoją muzułmańską populację.
Dziś: mniejszość imigrancka
Pod spodem: chrześcijaństwo wizygockie
Pakistan
hinduizm i buddyzm doliny Indusu
Sind nad dolnym Indusem został podbity w 711 roku — tym samym, w którym wojska muzułmańskie weszły do Hiszpanii. Był to jednak przyczółek, nie fala; islam rozszedł się po dolinie Indusu dopiero przez sułtanaty i przez groby świętych, z Multanem i Lahore jako ośrodkami.
Dziś: sunnici; szyici jako mniejszość około jednej piątej
Pod spodem: hinduizm i buddyzm doliny Indusu
Chiny
buddyzm, taoizm i religia ludowa; manicheizm i nestorianie na szlaku
W Chinach islam przybiera dwie twarze, reprezentujące różne grupy etniczne. Hui to potomkowie arabskich i perskich kupców osiedlających się w miastach od VIII wieku – są Chińczykami, mówią po chińsku i budują meczety przypominające pagody. Ujgurzy z Sinciangu, lud tureckiego pochodzenia, przyjęli islam w X wieku, zastępując buddyzm i manicheizm; ich dzisiejsze położenie jest przedmiotem sporu międzynarodowego.
Dziś: muzułmanie jako mniejszość — Hui w całym kraju, Ujgurzy w Sinciangu
Pod spodem: buddyzm, taoizm i religia ludowa; manicheizm i nestorianie na szlaku
Kenia
wierzenia ludów wybrzeża i wnętrza
Wybrzeże Suahili od tysiąca lat jest zdominowane przez muzułmanów, podczas gdy wnętrze kraju przyjęło chrześcijaństwo dopiero w XX wieku. Mombasa i Lamu na wybrzeżu są świadectwem długotrwałej islamizacji. W tych regionach żyją obok siebie dini i mila, czyli religia i zwyczaj, rozdzielone w nazwie, ale nie w praktyce.
Dziś: muzułmanie na wybrzeżu, około jednej dziesiątej kraju
Pod spodem: wierzenia ludów wybrzeża i wnętrza
Tanzania
wierzenia bantu wnętrza i wybrzeża
Zanzibar, dawna stolica omańskiego sułtanatu i kluczowy port, był główną bramą, przez którą islam wraz z handlem niewolnikami docierał do Afryki Wschodniej. Dzięki karawanom przedislamskie duchy majini przyjęły nazwę dżinnów i pozostały częścią lokalnych wierzeń. Szczegółowy opis tych zjawisk znajduje się w rozdziale poświęconym Afryce Wschodniej.
Dziś: muzułmanie około jednej trzeciej, na Zanzibarze niemal wszyscy
Pod spodem: wierzenia bantu wnętrza i wybrzeża
Kirgistan
kult nieba i przodków u koczowników, buddyzm i manicheizm na szlaku
Kirgizowie adaptowali islam stopniowo poprzez bractwa i kontakty handlowe, co zaowocowało współistnieniem tradycyjnych obyczajów koczowniczych obok meczetu bez poczucia sprzeczności. Kopce na przełęczach, wstążki oraz przywoływanie przodków są nadal żywe w kulturze, współgrając z praktykami religijnymi.
Dziś: sunnici; kult nieba żywy w obyczaju
Pod spodem: kult nieba i przodków u koczowników, buddyzm i manicheizm na szlaku
Kazachstan
kult nieba Tengri, przodków i miejsc
Step kazachski przyjmował islam dłużej niż jakikolwiek inny obszar mapy — od X do XVIII wieku, przez bractwa sufickie i przez grób świętego w Turkiestanie, do którego pielgrzymka zastępowała trzy pielgrzymki do Mekki. Pod spodem został Tengri i został w języku: to samo słowo znaczy dziś Bóg.
Dziś: sunnici; duża mniejszość rosyjska prawosławna
Pod spodem: kult nieba Tengri, przodków i miejsc
Sri Lanka
buddyzm syngaleski, hinduizm Tamilów
Muzułmanie Sri Lanki to potomkowie kupców arabskich, którzy osiedlali się w portach od IX wieku. Islam nigdy nie wyszedł tu poza wybrzeże i handel.
Dziś: muzułmanie jako mniejszość, około jednej dziesiątej — potomkowie arabskich kupców
Pod spodem: buddyzm syngaleski, hinduizm Tamilów
Dżibuti
wierzenia Afarów i Somalijczyków
Port na wejściu do Morza Czerwonego, muzułmański od czasów, gdy Zajla była bramą do Etiopii.
Dziś: sunnici, niemal wyłącznie
Pod spodem: wierzenia Afarów i Somalijczyków
Somalia
wierzenia pasterzy z kultem nieba i przodków
Somalijczycy przyjęli islam poprzez porty i uczynili go częścią swojej tożsamości. Obok zachowali xeer, czyli prawo zwyczajowe rodu. Szariat i groby świętych przodków klanów funkcjonują równolegle do niego w Rogu Afryki.
Dziś: sunnici, niemal wyłącznie; xeer obok szariatu
Pod spodem: wierzenia pasterzy z kultem nieba i przodków
Mozambik
wierzenia bantu
Północne wybrzeże należało do świata Suahili, a południe — nie. Granica sprzed tysiąca lat jest do dziś granicą religii.
Dziś: muzułmanie na północnym wybrzeżu, około jednej piątej
Pod spodem: wierzenia bantu
Rosja
kult nieba u Bułgarów nadwołżańskich, wierzenia ludów Kaukazu i Syberii
W 922 roku Bułgaria Nadwołżańska przyjęła islam, gdy do jej władcy przybyło poselstwo z Bagdadu. To wydarzenie nastąpiło nad rzeką Wołgą i stało się ono pierwszym takim przypadkiem w dzisiejszej Europie. Było to pół wieku przed chrztem Rusi, ustanawiając tę wspólnotę muzułmańską jako najstarszą spośród takich w Europie, starszą niż sama Moskwa i jej prawosławie.
Kaukaz Północny — Dagestan, Czeczenia — przyjmował islam od VIII do XVIII wieku, ostatnie górskie ludy dopiero przez bractwa sufickie, które potem prowadziły opór przeciw Rosji.
Dziś: muzułmanie jako mniejszość około jednej dziesiątej — Tatarzy nad Wołgą, ludy Kaukazu
Pod spodem: kult nieba u Bułgarów nadwołżańskich, wierzenia ludów Kaukazu i Syberii
Indie
hinduizm, buddyzm, dżinizm — cywilizacja religijna gęstsza niż cokolwiek, co islam zastał gdzie indziej
Przez stulecia islam panował nad subkontynentem, jednak nie zdominował większości ludności. Sułtanat Delhijski i Wielcy Mogołowie rządzili od XIII do XVIII wieku, ale hinduizm pozostał główną religią mieszkańców.
Mapa nawróceń na islam nie zgadza się z mapą wpływów politycznych w Indiach. Najliczniejsze społeczności muzułmańskie znajdują się na wschodzie i zachodzie kraju, gdzie działały bractwa sufickie i gdzie społeczeństwo było luźniej zorganizowane. Dziś w Indiach żyje więcej wyznawców islamu niż w jakimkolwiek państwie poza Indonezją i Pakistanem, choć centrum politycznym nie stało się Delhi.
Dziś: muzułmanie jako mniejszość około jednej siódmej — trzecia największa wspólnota muzułmańska świata
Pod spodem: hinduizm, buddyzm, dżinizm — cywilizacja religijna gęstsza niż cokolwiek, co islam zastał gdzie indziej
Komory
wierzenia osadników z Afryki i Madagaskaru
Wyspy na szlaku między Zanzibarem a Madagaskarem, muzułmańskie od czasów żeglugi arabskiej.
Dziś: sunnici, niemal wyłącznie
Pod spodem: wierzenia osadników z Afryki i Madagaskaru
Madagaskar
religia przodków razana, przywieziona z Indonezji i zmieszana z afrykańską
Islam odcisnął na Madagaskarze głębsze piętno niż sugeruje liczba jego wyznawców. Z arabskiej geomancji pochodzi sikidy — wróżenie z ziaren, a dni tygodnia i część kalendarza noszą arabskie nazwy. To ślady, które przetrwały w lokalnej kulturze i codziennym życiu mieszkańców.
Dziś: muzułmanie na północnym wybrzeżu, kilka procent
Pod spodem: religia przodków razana, przywieziona z Indonezji i zmieszana z afrykańską
Sahara Zachodnia
wierzenia Sanhadży, plemion saharyjskich
W XI wieku z pustyń Sahary wyłonili się Almorawidzi – religijny ruch plemion Sanhadża, który w ciągu jednego pokolenia utworzył państwo rozciągające się od Senegalu po Hiszpanię. Droga przez Saharę nie była celem samym w sobie dla islamu; stanowiła raczej ścieżkę prowadzącą do jego ekspansji.
Dziś: sunnici
Pod spodem: wierzenia Sanhadży, plemion saharyjskich
Mauretania
wierzenia Berberów saharyjskich i ludów Sahelu
W Mauretanii, jedynym państwie Afryki o nazwie zawierającej słowo „islamska”, znajduje się Szinkit — miasto, które w XVII wieku stało się ośrodkiem nauki rozpoznawalnym na całym świecie arabskim dzięki osiedlającym się tu uczonym. Właśnie stąd pochodzą Almorawidzi.
Dziś: islam jako religia państwowa, niemal wyłączny
Pod spodem: wierzenia Berberów saharyjskich i ludów Sahelu
Mali
religie tradycyjne — Bambara, Dogonowie, Songhaj
W XIV wieku Mali było potężnym państwem, gdzie Timbuktu i Dżenne kwitły jako centra nauki. Rękopisy przetrwałe z tego czasu odzwierciedlają bogactwo kultury, a pielgrzymka władcy Mali do Mekki zachwiała rynkiem złota w Kairze. Przez stulecia współistniały tu muzułmański dwór i wiejskie obrzędy, tworząc unikalną kulturową hybrydę, która trwa po części do dziś.
Dogonowie zachowali tradycyjną religię na skalnej ścianie Bandiagara do XX wieku, a Bambara utrzymali stowarzyszenia inicjacyjne obok meczetu. Te praktyki miały miejsce w regionie Sahelu i są opisane w dziale poświęconym temu obszarowi.
Dziś: sunnici, około dziewięciu dziesiątych; religie tradycyjne trwają obok
Pod spodem: religie tradycyjne — Bambara, Dogonowie, Songhaj
Senegal
religie tradycyjne Wolofów, Sererów, Fulbe
W Senegalu panują złożone relacje między bractwami muzułmańskimi a społeczeństwem. Muridzi, z ich świętym miastem Tubą, oraz tidżanijja odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu życia religijnego, gospodarczego i politycznego kraju. Islam, który przybył do Senegalu stosunkowo wcześnie, zdobył szerszą popularność dopiero w XIX wieku, w cieniu francuskiego podboju.
Dziś: sunnici; bractwa muridów i tidżanijji jako oś życia religijnego
Pod spodem: religie tradycyjne Wolofów, Sererów, Fulbe
Turcja
chrześcijaństwo bizantyjskie i ormiańskie w Anatolii; przybysze przynieśli ślady kultu nieba ze stepu
Anatolia nie została podbita przez Arabów — została zasiedlona przez Turków. Po bitwie pod Manzikertem w 1071 roku koczownicy ze stepu napłynęli w głąb półwyspu, a chrześcijańska ludność grecka i ormiańska przez stulecia przechodziła na islam, mieszała się z przybyszami albo trwała. Islam przyszedł tu jako religia osadników, nie zdobywców.
Osmanowie stworzyli największe sunnickie państwo w historii, a sułtan przez pięć wieków tytułował się kalifą. Pod tym potężnym gmachem przetrwał stepowy kult nieba, którego bóg dziś nazywa się Tanrı. W cieniu państwa sunnickiego rozwijał się alewizm — nurt religijny wymykający się podziałowi na sunnitów i szyitów.
Dziś: sunnici; alewici jako duża mniejszość; laickie państwo
Pod spodem: chrześcijaństwo bizantyjskie i ormiańskie w Anatolii; przybysze przynieśli ślady kultu nieba ze stepu
Niger
religie tradycyjne Hausów, Tuaregów, Songhajów
W XIX wieku islam dotarł do Hausów i Songhajów za sprawą kupców i dworów. Obok przyjętej religii, przetrwały lokalne obrzędy opętania: bori i holey. Te tradycje współistnieją z piątkowymi modlitwami, świadcząc o synkretyzmie wiary.
Dziś: sunnici, niemal wyłącznie
Pod spodem: religie tradycyjne Hausów, Tuaregów, Songhajów
Czad
religie tradycyjne Kanem, Sara, ludów południa
Kanem nad jeziorem Czad było jednym z pierwszych muzułmańskich państw Sahelu, od XI wieku. Południe kraju islamu nie przyjęło i granica między nimi jest dziś osią polityki.
Dziś: muzułmanie na północy około połowy, chrześcijanie i religie tradycyjne na południu
Pod spodem: religie tradycyjne Kanem, Sara, ludów południa
Gambia
religie tradycyjne Mandinka i Wolofów
Wąski pas wzdłuż rzeki, kulturowo część Senegalu — z tymi samymi bractwami i tym samym rytmem islamizacji.
Dziś: sunnici, około dziewięciu dziesiątych
Pod spodem: religie tradycyjne Mandinka i Wolofów
Nigeria
religie tradycyjne — Hausa, Joruba z orisza, Igbo
W XI wieku miasta Hausów przyjęły islam, jednak kult bori nie zanikł. Mimo powstania kalifatu Sokoto w 1804 roku, założonego przez Usmana dan Fodio jako największe państwo Afryki Zachodniej w XIX wieku, bori przetrwało w społeczności Hausów.
Jorubowie z południowo-zachodniej części kontynentu podzielili się między islam a chrześcijaństwo, zachowując orisza. Wywieźli te wierzenia za Atlantyk. Nigeria jest krajem o największej liczbie muzułmanów w Afryce i jednocześnie jednym z najbardziej podzielonych państw tego kontynentu.
Dziś: muzułmanie na północy i chrześcijanie na południu, mniej więcej po połowie
Pod spodem: religie tradycyjne — Hausa, Joruba z orisza, Igbo
Malediwy
buddyzm — atol usiany klasztorami
Przez tysiąc lat Malediwy były buddyjskie, a w 1153 roku ich król przyjął islam pod wpływem przybysza z Maghrebu, co spowodowało przejście całej ludności na tę religię. Obecnie obywatelstwo Malediwów wymaga wyznawania islamu.
Dziś: wyłącznie muzułmanie, z mocy prawa
Pod spodem: buddyzm — atol usiany klasztorami
Bangladesz
buddyzm Bengalu i hinduizm
Bengal stanowi zagadkę na mapie subkontynentu indyjskiego jako jeden z nielicznych obszarów, który w większości przyjął islam mimo oddalenia od centrów władzy muzułmańskiej. Ten fenomen tłumaczy się karczowaniem delty pod uprawę ryżu przez bractwa sufickie oraz wprowadzeniem nowej religii wraz z powstawaniem kolejnych wsi.
Dziś: sunnici, około dziewięciu dziesiątych
Pod spodem: buddyzm Bengalu i hinduizm
Gwinea
religie tradycyjne Fulbe, Malinke, ludów lasu
Państwo Fulbe w Futa Dżalon, założone w XVIII wieku jako teokracja, było jednym z ośrodków, z których islam szedł na południe ku lasom.
Dziś: sunnici, około dziewięciu dziesiątych
Pod spodem: religie tradycyjne Fulbe, Malinke, ludów lasu
Indonezja
hinduizm i buddyzm wielkich państw jawajskich, religie miejscowe wysp
Największa wspólnota muzułmańska świata powstała bez jednego arabskiego żołnierza. Islam przypłynął z kupcami z Gudźaratu i Arabii do portów Sumatry pod koniec XIII wieku, a potem przez dwa stulecia przyjmowały go kolejne dwory — Malakka, Demak, Aceh — i za nimi ich poddani.
Na indonezyjskich wyspach rozciągały się potężne państwa hindusko-buddyjskie z Borobudurem i Prambananem, a pod nimi tętniły religie miejscowe. Jawajski islam wchłonął teatr cieni oraz mistykę, Bali zachowało swoje hinduskie oblicze, zaś na wschodzie przetrwały pradawne wierzenia starsze od wszystkich innych.
Dziś: największy kraj muzułmański świata; sunnici; Bali hinduskie
Pod spodem: hinduizm i buddyzm wielkich państw jawajskich, religie miejscowe wysp
Ukraina
kult nieba Złotej Ordy, chrześcijaństwo Krymu
Chanat Krymski istniał jako państwo muzułmańskie i lenno Osmanów przez trzy stulecia. Tatarzy krymscy, wysiedleni z Krymu w 1944 roku, powrócili po pół wieku i ponownie stanowią mniejszość na swojej ojczystej ziemi.
Dziś: Tatarzy krymscy jako mniejszość
Pod spodem: kult nieba Złotej Ordy, chrześcijaństwo Krymu
Gwinea Bissau
religie tradycyjne
Kraj, w którym religie tradycyjne trzymają się mocniej niż gdziekolwiek w regionie, obok islamu i chrześcijaństwa.
Dziś: muzułmanie około połowy, obok religii tradycyjnych i chrześcijan
Pod spodem: religie tradycyjne
Sudan
chrześcijańskie królestwa Nubii — przez siedem wieków obok Egiptu
Nubia była chrześcijańska od VI wieku i przez siedemset lat broniła się przed Egiptem traktatem, nie wojną. Islam przyszedł dopiero w XIV i XV wieku, przez arabskich osadników i małżeństwa, a chrześcijańskie królestwa zgasły bez jednej wielkiej bitwy.
Islam sudański jest islamem bractw, w którym od stuleci przeplatają się praktyki sufickie i kult świętych grobów. W XIX wieku z tego samego środowiska wyłonił się Mahdi, tworząc państwo przeciwko Egiptowi i Brytyjczykom. To wszystko można dostrzec w tej części świata, gdzie życie religijne przeplata się z codziennością, a miejsca kultu są równie ważne jak meczety i groby szejków.
Dziś: sunnici; bractwa sufickie wszechobecne
Pod spodem: chrześcijańskie królestwa Nubii — przez siedem wieków obok Egiptu
Filipiny
wierzenia miejscowe wysp
Islam dotarł na Filipiny od południa, przez sułtanaty Sulu i Mindanao. Zdążył objąć swym zasięgiem południe archipelagu, nim w XVI wieku Hiszpanie zajęli resztę terytorium i przystąpili do chrystianizacji. Granica religijna z tamtego stulecia przetrwała do dziś jako linia konfliktu i podziałów.
Dziś: muzułmanie na południu, około jednej dwudziestej — reszta katolicka po hiszpańskim podboju
Pod spodem: wierzenia miejscowe wysp
Malezja
hinduizm i buddyzm, wierzenia ludów wnętrza
Założona około 1400 roku Malakka była portem, w którym monsuny zmuszały kupców do długiego oczekiwania. Stała się bramą islamu na Archipelagu, przyjmując tę religię w pierwszym pokoleniu. Jej język i obyczaje rozeszły się po całym regionie dzięki żegludze handlowej.
Dziś: sunnici jako większość; Chińczycy i Hindusi jako duże mniejszości
Pod spodem: hinduizm i buddyzm, wierzenia ludów wnętrza
Brunei
wpływy hinduskie, wierzenia Borneo
Jedno z najdłużej istniejących państw na Archipelagu liczy sobie sześć wieków i jest rządzone przez sułtana, który sprawuje pełnię władzy.
Dziś: sułtanat z islamem jako religią państwową
Pod spodem: wpływy hinduskie, wierzenia Borneo
Tajlandia
buddyzm therawady
Trzy południowe prowincje Tajlandii są częścią historycznego sułtanatu Patani, który pozostał muzułmański po przyłączeniu do buddyjskiego królestwa. To granica kulturowa niewidoczna na mapie politycznej, odzwierciedlająca długotrwałe malajskie wpływy.
Dziś: muzułmanie malajscy na południu, około jednej dwudziestej
Pod spodem: buddyzm therawady
Mjanma
buddyzm therawady
Muzułmanie Arakanu nad Zatoką Bengalską żyją tam od stuleci i są dziś jedną z najbardziej prześladowanych mniejszości świata.
Dziś: muzułmanie jako mniejszość — Rohingja na zachodzie
Pod spodem: buddyzm therawady
Macedonia Północna
chrześcijaństwo prawosławne
Osmańskie osadnictwo i albańska migracja zostawiły jedną z największych mniejszości muzułmańskich Bałkanów.
Dziś: muzułmanie albańscy i tureccy około jednej trzeciej
Pod spodem: chrześcijaństwo prawosławne
Bułgaria
chrześcijaństwo prawosławne
Pięć wieków osmańskich rządów pozostawiło po sobie mniejszość turecką oraz Pomaków — Bułgarów muzułmańskich z Rodopów. W latach osiemdziesiątych XX wieku władze bułgarskie zmuszały tę społeczność do zmiany nazwisk, co stanowiło część szerszej polityki asymilacji.
Dziś: Turcy i Pomacy jako mniejszość około jednej dziesiątej
Pod spodem: chrześcijaństwo prawosławne
Ghana
religie tradycyjne Aszanti i ludów północy
Aszanti zatrudniali muzułmańskich pisarzy w handlowych miastach północy, a chrześcijaństwo przyjęło się na lasach południa i wybrzeżu od Europejczyków. Nie stali się jednak wyznawcami islamu; nosili jedynie amulety z jego wersetami.
Dziś: muzułmanie na północy około jednej piątej
Pod spodem: religie tradycyjne Aszanti i ludów północy
Singapur
port malajski
Malajska wyspa, która stała się chińskim miastem — muzułmanie są dziś mniejszością w miejscu, które było częścią sułtanatu Johor.
Dziś: Malajowie muzułmańscy jako mniejszość w chińskim mieście
Pod spodem: port malajski
Grecja
chrześcijaństwo prawosławne
Osmańskie rządy trwały cztery wieki, lecz nie zdołały zmienić religii Greków w Tracji Zachodniej. W wyniku wymiany ludności między Turcją a tymi terenami w 1923 roku, prawie wszyscy muzułmanie opuścili region. Pozostali jednak jako chroniona wspólnota, zgodnie z postanowieniami traktatu.
Dziś: muzułmanie w Tracji jako mniejszość; reszta wymieniona w 1923 roku
Pod spodem: chrześcijaństwo prawosławne
Bośnia i Hercegowina
chrześcijaństwo — katolickie, prawosławne i osobny Kościół bośniacki
Jedyny kraj Europy, w którym miejscowa słowiańska ludność przeszła na islam masowo — pod Osmanami, w ciągu XVI wieku. Historycy wiążą to z osobnym Kościołem bośniackim, uznawanym przez sąsiadów za heretycki, który zostawił ludzi bez oparcia w żadnej z wielkich wspólnot chrześcijańskich.
Dziś: Boszniacy muzułmańscy jako największa grupa, obok Serbów i Chorwatów
Pod spodem: chrześcijaństwo — katolickie, prawosławne i osobny Kościół bośniacki
Albania
chrześcijaństwo katolickie na północy i prawosławne na południu
Albańczycy przechodzili na islam przez dwa stulecia osmańskiego panowania, a duża ich część przyjęła bektaszyzm — nurt suficki tak swobodny wobec prawa, że wielu sunnitów nie uważa go za islam. Światowe centrum bektaszytów jest do dziś w Tiranie.
Dziś: muzułmanie sunniccy i bektaszyci jako większość; kraj przez dekady oficjalnie ateistyczny
Pod spodem: chrześcijaństwo katolickie na północy i prawosławne na południu
Burkina Faso
religie tradycyjne Mossi
Królestwa Mossi opierały się islamowi przez wieki, uznając go za religię kupców, i przyjęły go w większości dopiero w XX wieku.
Dziś: muzułmanie około trzech piątych; religie tradycyjne i chrześcijanie
Pod spodem: religie tradycyjne Mossi
Nepal
hinduizm i buddyzm
Muzułmanie Nepalu to potomkowie kupców i rzemieślników z Indii, osiadłych w dolinie Katmandu od XVI wieku.
Dziś: muzułmanie około jednej dwudziestej
Pod spodem: hinduizm i buddyzm
Cypr
chrześcijaństwo greckie
W wyniku osmańskiego podboju wyspy w 1571 roku, pojawili się nowi osadnicy tureccy, ale nie udało im się nawrócić Greków. Współczesny podział wyspy na dwie społeczności jest pozostałością tamtych wydarzeń.
Dziś: muzułmanie tureccy na północy, około jednej piątej wyspy
Pod spodem: chrześcijaństwo greckie
Sierra Leone
religie tradycyjne
Islam dotarł tu z północy jako ostatnia religia i ukształtował się w kraju o małżeństwach mieszanych wyznaniowo. Święta obu religii są celebrowane wspólnie, tworząc unikalną tradycję duchową.
Dziś: muzułmanie około trzech czwartych; wzorowe współżycie z chrześcijanami
Pod spodem: religie tradycyjne
Wybrzeże Kości Słoniowej
religie tradycyjne
Granica między muzułmańską północą a chrześcijańskim południem dzieli kraj i była polem bitwy w XXI wieku. Konflikt ten pozostawił głębokie blizny.
Dziś: muzułmanie na północy około dwóch piątych, chrześcijanie na południu
Pod spodem: religie tradycyjne
Togo
religie tradycyjne, vodun
Islam na północy, vodun i chrześcijaństwo na południu — układ wspólny dla całego wybrzeża.
Dziś: muzułmanie około jednej piątej
Pod spodem: religie tradycyjne, vodun
Benin
vodun — kolebka religii, która przepłynęła Atlantyk
Religia vodun, wywodząca się z kraju leżącego na kontynencie afrykańskim, dotarła do Haiti i Brazylii. Na północy oraz w miastach przeważał islam. W Haiti vodun uznano za religię państwową, obchodząc tam święto narodowe.
Dziś: muzułmanie około jednej czwartej, vodun oficjalnie uznany
Pod spodem: vodun — kolebka religii, która przepłynęła Atlantyk
Kamerun
religie tradycyjne
Fulbe przynieśli islam na północ w XVIII i XIX wieku; południe pozostało przy religiach tradycyjnych i przyjęło chrześcijaństwo.
Dziś: muzułmanie na północy około jednej piątej
Pod spodem: religie tradycyjne
Uganda
religia królestwa Buganda
Islam dotarł na dwór Bugandy z karawanami z Zanzibaru w połowie XIX wieku, kilkanaście lat przed misjonarzami chrześcijańskimi i nie zdołał wyprzedzić ich w chrystianizacji kraju.
Dziś: muzułmanie około jednej siódmej
Pod spodem: religia królestwa Buganda
Malawi
wierzenia bantu
Yao przyjęli islam od kupców z wybrzeża w XIX wieku, w czasach handlu niewolnikami, jako znak przynależności do świata Suahili.
Dziś: muzułmanie Yao około jednej piątej
Pod spodem: wierzenia bantu
Przekrój przez serwis
Co zostało pod spodem
Islam prawie nigdzie nie zastał pustki i prawie nigdzie nie wymazał tego, co zastał, do zera. Ale sposób, w jaki stare i nowe ułożyły się obok siebie, jest w każdym z tych miejsc inny — i to właśnie te sposoby, a nie same przeżytki, są tu treścią.
mila obok dini
Język rozdziela religię od zwyczaju, więc obie mieszczą się obok siebie — nie dlatego, że ktoś ustąpił, tylko dlatego, że nazwano je osobno.
W języku Suahili istnieją dwa odrębne słowa: dini na religię i mila na zwyczaj. Rozróżnienie to nie jest jedynie akademickim konceptem; mieszkańcy wybrzeża stosują je w codziennej komunikacji. Obrzędy związane z narodzinami, budową domów, chorobami i wyprawami na morze są często określane jako mila, czyli obyczaj, a nie dini — religia.
Dzięki temu ten sam człowiek może być praktykującym muzułmaninem i robić rzeczy, których w księdze nie ma, nie uważając się przy tym za niekonsekwentnego. Rozstrzygnięcia dokonał tu język, zanim ktokolwiek zdążył ogłosić spór — i jest to rozwiązanie zaskakująco trwałe, bo nie wymaga niczyjej zgody ani niczyjego pozwolenia.
Opisane w całości w dziale Afryka Wschodnia.
majini, czyli dżinny z miejscowymi imionami
Islam zna dżinny i uznaje ich istnienie. Dawne duchy miejsc weszły więc pod tę nazwę i zachowały imiona starsze niż islam — bez przemytu.
Dżinny nie są obcą wiarą w islamie; ich istnienie jest uznane bezpośrednio w tej religii. Na wybrzeżu Afryki Wschodniej funkcjonują pod tą nazwą jako stworzenia, które zamieszkiwały tam od dawna. Zachowały swoje imiona i rodowody, przywiązanie do konkretnych lokalizacji na ziemi. To ortodoksyjna kategoria, lecz jej zawartość ma charakter miejscowy.
To mechanizm najcichszy z pięciu i najtrudniejszy do zauważenia z zewnątrz, bo nie wygląda na współistnienie dwóch warstw. Wygląda po prostu na islam. Dopiero imię ducha i miejsce, do którego jest przywiązany, pokazują, co pod tą nazwą przetrwało.
Opisane w całości w dziale Afryka Wschodnia.
xeer obok szariatu
Dwa porządki prawne działają równolegle, a starszyzna rozstrzyga, który stosować do której sprawy. Nie ma zwycięzcy, jest podział.
Xeer to somalijski system prawny, oparty na tradycji ustnej, negocjowany przez starszyznę rodu. Za czyn jednego członka odpowiada cała grupa, do której należy, i to ona wypłaca odszkodowanie zamiast stosować karę. Obok tego działa prawo religijne, a wybór między nimi zapada w konkretnej sprawie.
Jest to rozwiązanie proceduralne, a nie doktrynalne, i właśnie dlatego trwałe: nie wymaga uzgodnienia, które prawo jest wyższe. Wymaga tylko ludzi umiejących rozstrzygnąć, do którego porządku sprawa należy — a tacy ludzie są, bo ta rola jest dziedziczona i uczona.
Opisane w całości w dziale Róg Afryki.
zar, holey, bori
Obrzędy opętania idą własnym torem obok piątkowej modlitwy, w przeważającej części prowadzone przez kobiety i dla kobiet.
Na rozległym obszarze występuje uniwersalny wzorzec praktyk religijnych, znany pod różnymi nazwami: holey u Songhajów, bori u Hausów i zar na wschód. W tych tradycjach duch wchodzi do człowieka, przedstawia się, stawia warunki, a wspólnota je spisuje i spełnia. Zjawisko to nie jest chorobą do leczenia ani złem do wygnania; duch przybywa z myślą o pozostaniu, więc celem rozmowy są warunki współistnienia, nie eliminacja.
Współistnienie obrzędów kobiecych i męskich w religii odbywa się poprzez rozdział sfer, nie zaś przez uzgodnienie nauki. Kluczowe znaczenie ma osoba prowadząca te rytuały, gdyż zazwyczaj są one skierowane do kobiet i przeprowadzane przez nie same. Taki układ pozwolił na przetrwanie tych praktyk nawet tam, gdzie ruchy odnowy religijnej zwalczały je bezpośrednio.
Opisane w całości w dziale Róg Afryki.
marabuci i groby świętych
Grób świętego bywał miejscem, do którego przychodzili wyznawcy różnych religii naraz — a spór o to, czy wolno, trwa do dziś.
W Maghrebie i na Saharze świętość wiąże się z miejscem i z osobą w nim pochowaną. Wokół takich grobów narastały doroczne zgromadzenia, a w kilku udokumentowanych przypadkach do jednego grobu przychodzili zarówno muzułmanie, jak i Żydzi — jedni widzieli w pochowanym marabuta, drudzy rabina, a moc miejsca uważano za działającą niezależnie od tego, kto przyszedł.
Wewnątrz islamu trwa ostry spór o kult grobów, jedyny z pięciu mechanizmów tej religii budzący kontrowersje. Niektóre nurty odnowy religijnej uznają oddawanie czci grobom za naruszenie zasady jedności Boga i doprowadziły w kilku krajach do niszczenia takich miejsc. Inne widzą w tym prośby o wstawiennictwo, obie strony powołują się na te same źródła. Tego sporu nie rozstrzygamy.
Opisane w całości w dziale Amazigh.
kult nieba pod nową nazwą
Islam położył się na kulcie nieba starszym od siebie. Słowo, którym nazywano dawne bóstwo nieba, znaczy dziś po turecku po prostu Bóg.
Na stepie islam zastał religię nieba, poświadczoną własnym pismem od ósmego wieku: władca panował z woli nieba, a obrzęd składano w miejscu wysokim i otwartym, bez świątyni i bez posągu. Zmiana wyznania nie usunęła tej warstwy — przeniosła ją. Słowo Tanrı, którym nazywano dawne bóstwo, jest dziś w tureckim zwykłym słowem na Boga.
Stare tradycje pozostają żywe w narodowych obyczajach, takich jak kopce kamieni na przełęczach, wstążki oraz mleko wylewane na ziemię. Religia pozbawiona świątyń i wizerunków łatwo współistnieje z innymi wyznaniami, ponieważ nie ma żadnych elementów wymagających zburzenia.
Opisane w całości w dziale Mistyczny Wschód.
Od stuleci muzułmanie toczą między sobą dyskusje na temat pewnego układu w islamie. Nie ma zgody co do jego prawidłowości. Opisujemy obserwowany przebieg wydarzeń i nazwy, jakimi posługują się uczestnicy sporu.