Skąd to wiadomoSetki zapisanych formuł zamawiania o powtarzalnej budowie; przedmioty ochronne zakopywane pod progiem i węgłem; zioła święcone i obchodzenie budynków; wróżby z końca listopada i z Wigilii; chrześcijańskie formuły zamykające zamawiania

Zamawianie — formuła wypowiadana nad chorym, zwykle szeptem i zwykle przez kobietę — jest na tym obszarze zapisane w setkach wersji. Buduje się prawie zawsze tak samo: wymienia się chorobę po imieniu, nakazuje jej wyjść z ciała, podaje trasę wyjścia i miejsce docelowe, najczęściej puste i dalekie — góra, w której nikt nie mieszka, woda, która nie wraca, las, gdzie kogut nie pieje. Kto zamawia, nie prosi; rozkazuje.

Zabezpieczenia domu są równie powtarzalne. Próg to miejsce graniczne, po którym nie wolno podawać ani przez które nie wolno witać; pod progiem i pod węgłem zakopywano przedmioty ochronne. Nad drzwiami i w oborze wieszano zioła święcone w określone dni, a w Boże Ciało i na przełomie kwietnia i maja obchodzono budynki. Osobny zestaw czynności chronił pierwsze mleko po ocieleniu i pierwszy chleb z nowej mąki — momenty przejścia, uznawane za najbardziej narażone.

Wróżby są w tym zbiorze najliczniejsze przy dwóch datach: przy końcu listopada, gdy lano wosk albo ołów i rzucano butem ku drzwiom, oraz w Wigilię, gdy krojono jabłko w poprzek i czytano z układu gniazd, liczono polana wniesione z podwórza i patrzono w wodę. Zestaw jest niemal ten sam co w Polsce, co jest zrozumiałe: to jeden obszar obrzędowy, przecięty granicą państwową.

Podkreślić trzeba rzecz, którą przy takich zbiorach łatwo przeoczyć. Ci, którzy to robili i zapisywali, w ogromnej większości uważali się za chrześcijan i nie widzieli w tym sprzeczności. Formuły zamawiań powołują się na postacie chrześcijańskie i kończą się modlitwą. Podział na „wiarę" i „zabobon" jest podziałem urzędowym i uczonym, nie podziałem, którym posługiwali się ludzie stosujący te praktyki.

Skąd to wiadomoZakazy synodalne wynoszenia kukły od XIV wieku; opisy obyczaju wielkanocnego z rózgą od średniowiecza; obchody zapustne z maskami, maje, ogniska na przełomie kwietnia i maja, wróżby andrzejkowe; XIX-wieczne wyjaśnienia dopisane przez ruch odrodzenia narodowego

Rok obrzędowy tego obszaru jest bliski polskiemu i pełen elementów, które mają dobre poświadczenie w dokumentach zakazujących. Wynoszenie i topienie kukły przedstawiającej śmierć albo zimę, w czwartą niedzielę postu, jest zakazywane przez synody od XIV wieku — a sam zakaz jest tu najlepszym dowodem, że rzecz się odbywała. Na jej miejsce wnoszono do wsi zieloną gałąź albo drzewko.

Wielkanocny poniedziałek ma w Czechach i na Słowacji postać, która gdzie indziej zanikła: chodzenie chłopców z plecioną rózgą i lekkie uderzanie nią dziewcząt, z formułą życzącą zdrowia przez rok, w zamian za jajko albo wstążkę. Rózga plecie się z wikliny w określonej liczbie prętów, a obyczaj jest opisywany w źródłach od średniowiecza. W tych krajach żyje do dziś na wsi i w małych miastach.

Z pozostałych punktów roku dobrze poświadczone są: obchody z maskami i przebraniami przed postem, stawianie majów na wiosnę, palenie ognisk w noc przed świętem przypadającym na koniec kwietnia, dożynkowe wieńce, wróżby andrzejkowe z ołowiem i z butem, oraz noc w grudniu, gdy obchodziły domy postacie w bieli z zawiązanymi oczami. Każdy z nich ma zapisy i każdy ma warstwę młodszą, niż się przyjmuje.

Jak zawsze w tej części atlasu, dwie rzeczy trzeba oddzielić. Obyczaj poświadczony zakazem z XIV wieku jest stary — to jest fakt dokumentowy. Wyjaśnienie, że przedstawia on pogańską boginię zimy o konkretnym imieniu, pochodzi z XIX wieku i z ruchu odrodzenia narodowego, który potrzebował dawności. Pierwsze zostaje, drugie idzie do przypisu.

Skąd to wiadomo13 grudnia jako najkrótszy dzień w kalendarzu sprzed reformy; opis stołka wykonywanego przez trzynaście dni bez gwoździa i palonego po użyciu; karteczki z imionami i gałązka wiśni wstawiana do wody; zakaz przędzenia i postać chodząca w bieli z przyborami, w obu wersjach — karzącej i obdarowującej

Trzynasty grudnia był przed reformą kalendarza najkrótszym dniem roku i zachował po tym całą wagę przesilenia. Na tym obszarze skupia się wokół niego więcej praktyk niż wokół jakiejkolwiek innej daty. Pierwszą i najbardziej rozbudowaną jest stołek: zaczynano go tego dnia i wykonywano po jednej czynności dziennie, z drewna kilku gatunków, bez użycia gwoździa, tak żeby ostatnie cięcie przypadło na Wigilię.

Użycie było jednorazowe. Stanąwszy na nim podczas pasterki, miało się rozpoznać kobiety szkodzące czarami — po rogach, po odwróconych plecach albo po tym, że stały tyłem do ołtarza. Rzecz miała jednak cenę: rozpoznany rozpoznaje też patrzącego, więc trzeba było natychmiast uciekać do domu, sypiąc za sobą mak albo ziarno, żeby ścigające musiały je zbierać. Po powrocie stołek palono.

Drugą praktyką tej nocy były karteczki. Dziewczyna wypisywała trzynaście imion, co dnia paliła albo wyrzucała jedną nie czytając, a ostatnią — tę, która została na Wigilię — otwierała i czytała imię przyszłego męża. Wersje z orzechami, z kluskami z zapieczonymi karteczkami i z gałązką wiśni wstawianą do wody 13 grudnia, mającą zakwitnąć na Wigilię, należą do tego samego zestawu.

Trzecią warstwą jest sama postać. W obu krajach chodziły tej nocy kobiety w bieli, z zasłoniętą twarzą, z gęsim piórem, nożem albo z przyborami do bielenia; sprawdzały, czy nikt nie przędzie — bo tej nocy przęść nie było wolno — i karały za to. W niektórych regionach postać ta była wprost straszna i miała dzieciom rozcinać brzuch; w innych rozdawała drobne dary. Obie wersje są zapisane i obie są tej samej daty.

Skąd to wiadomoDwa skupiska wróżb: koniec listopada oraz Wigilia i noc sylwestrowa; lanie ołowiu lub wosku przez ucho klucza; rzucanie butem przez ramię; krojenie jabłka w poprzek; wyciąganie polan z naręcza; post do pierwszej gwiazdy; miseczki z wodą, chlebem i pierścionkiem

Wróżebny zestaw tego obszaru ma dwa skupiska. Pierwsze to koniec listopada, drugie — Wigilia i noc sylwestrowa. W obu wypadkach pytanie jest niemal zawsze to samo: czy wyjdę za mąż, za kogo i kiedy. Reszta — o urodzaj, o zdrowie, o śmierć w domu — zajmuje w zapisach miejsce dużo mniejsze, choć w pojedynczych regionach bywa rozbudowana.

Techniki są policzalne i powtarzalne. Lanie roztopionego ołowiu lub wosku przez ucho klucza do zimnej wody i czytanie z cienia zastygłej bryły. Rzucanie butem przez ramię ku drzwiom: czubek do wyjścia znaczy wyjazd albo zamążpójście. Krojenie jabłka w poprzek i czytanie z układu gniazd — gwiazda wróży dobrze, krzyż źle. Wyciąganie w ciemności polana z naręcza: gładkie znaczy urodę męża, sękate przeciwnie. Liczenie sztachet w płocie parami. Nasłuchiwanie, z której strony zaszczeka pies.

Osobną grupę tworzą wróżby wymagające milczenia albo postu przez cały dzień, po których pojawia się obraz — w wodzie, w lustrze albo we śnie. Należy tu wigilijny post „do pierwszej gwiazdy" z obietnicą zobaczenia złotego prosięcia, a także układanie pod poduszkę przedmiotów mających sprowadzić sen o właściwej osobie. W tym samym zestawie stoi wystawianie miseczek z wodą, chlebem i pierścionkiem i podprowadzanie do nich zwierzęcia albo dziecka.

Rzecz warta uwagi przy całym tym materiale: prawie wszystkie te techniki są jednorazowe, domowe i bezpłatne. Nie potrzeba do nich specjalisty, przedmiotu kupionego ani wiedzy tajemnej — potrzeba ołowiu, buta, jabłka i odpowiedniej daty. Tym różni się wróżba doroczna od wróżbiarstwa zawodowego, które na tym obszarze też istniało, ale zajmowało się czym innym: odnajdywaniem rzeczy, wskazywaniem winnych i leczeniem.

Skąd to wiadomoObchód zapustny z maskami niedźwiedzia, konia i nowożeńców oraz pogrzeb basu o północy; wpisy na listy dziedzictwa i dokumentacja filmowa od połowy XX wieku; ognie na wzniesieniach, skakanie przez płomień, wianki na wodzie i płonące koło; stawianie maja poświadczone od późnego średniowiecza i spory o maj w aktach sądowych

Zapusty — okres od Trzech Króli do środy popielcowej — kończą się tu obchodem z maskami i muzyką, przechodzącym od domu do domu, ze zbieraniem słoniny, jajek i wódki. Postacie są powtarzalne: niedźwiedź na łańcuchu, koń lub konik obnoszony przez jedną osobę, kominiarz, baba i lekarz, wreszcie przebrani za nowożeńców. O północy odbywa się pogrzeb basu albo pochowanie instrumentu z lamentem i mową pogrzebową, co oznacza koniec muzyki na czas postu.

W kilku regionach słowackich obchody te wpisano na listę dziedzictwa i są dokumentowane filmowo od połowy XX wieku; to jeden z niewielu elementów tego materiału, przy którym nie trzeba polegać wyłącznie na zapisie słownym. Trzeba jednak pamiętać, że dokumentacja utrwala też stan, który już był przedmiotem świadomej pielęgnacji, a więc nie jest oknem na stulecia wcześniejsze.

Drugim punktem są ognie na przełomie czerwca. Palono je na wzniesieniach, skakano przez płomień parami, puszczano wianki na wodę, a w niektórych miejscach spuszczano ze zbocza płonące koło owinięte słomą. Zbierano wtedy zioła, uznając, że tej jednej nocy mają największą moc, i szukano kwiatu paproci — motyw, który w całej Słowiańszczyźnie ma tę samą postać i tę samą funkcję: obiecuje rzecz niemożliwą.

Trzecim, mniej znanym, jest majenie. Wysoki, okorowany pień z zielonym wierzchołkiem stawiano na placu albo pod oknem dziewczyny, pilnowano go przed ścięciem przez sąsiednią wieś, a po kilku tygodniach ścinano uroczyście. Zwyczaj jest poświadczony od późnego średniowiecza, a jego rywalizacyjna część — nocne wyprawy po cudzy maj — jest opisana w aktach sądowych, bo kończyła się bójkami.

Skąd to wiadomoTrzy daty zbioru i święcenia ziół: przełom czerwca, sierpniowe święto i Boże Ciało; wiązanka dzielona na zasiew, trumnę i okadzanie bydła; okadzanie izby i obory dymem z ziół; gałązka zatykana za obraz albo w strzechę przeciw piorunowi; powtarzalna lista roślin

Zielarstwo domowe jest na tym obszarze dobrze udokumentowane i ma wyraźną strukturę kalendarzową. Trzy daty uchodziły za nadające mocy: noc na przełomie czerwca, sierpniowe święto Matki Bożej Zielnej oraz Boże Ciało, gdy zabierano gałązki z ołtarzy ustawianych na trasie procesji. Zebrane wtedy rośliny suszono i trzymały się przez cały rok jako zapas na osobne potrzeby.

Zastosowania są w zapisach konkretne. Wiązanka święcona w sierpniu wisiała w izbie i szła częściami do kolejnych zadań: garść do pierwszego zasiewu, garść do trumny, garść do okadzania krów przy pierwszym wyjściu na pastwisko. Okadzanie było zresztą podstawową formą użycia — dymem z ziół przechodzono izbę, oborę i chorego, zwłaszcza w noce uznawane za niebezpieczne. Gałązkę z Bożego Ciała zatykano za obraz albo w strzechę przeciw uderzeniu pioruna.

Rośliny wymieniane najczęściej dają się wyliczyć: dziurawiec, bylica, dziewanna, lubczyk, ruta, czosnek, jałowiec i leszczyna. Część z nich ma działanie znane i wykorzystywane do dziś, część weszła do zestawu z powodu wyglądu albo nazwy. Rozdzielenie jednego od drugiego jest tu możliwe tylko przy niektórych pozycjach i nie należy udawać, że jest możliwe przy wszystkich.

Rzecz zasługuje na jedną uwagę porządkującą. To nie była magia w opozycji do medycyny — to BYŁA medycyna, jedyna dostępna przez większość tego okresu na wsi, obudowana kalendarzem, bo kalendarz był jedynym dostępnym sposobem porządkowania czynności powtarzalnych. Lekarz pojawia się we wsi środkowoeuropejskiej powszechnie dopiero w XIX i XX wieku, a apteka jeszcze później.

Skąd to wiadomoOpisy obyczaju wielkanocnego z rózgą i formułą życzącą zdrowia, poświadczone od średniowiecza; ustalona budowa rózgi z nieparzystej liczby prętów, różna w zależności od regionu; wstążki zbierane w czasie obchodu; przetrwanie obrzędu przez rekatolicyzację i przez lata 1948–1989

Poniedziałek wielkanocny ma w Czechach i na Słowacji postać, która gdzie indziej w Europie zanikła albo nigdy nie była tak rozbudowana. Chłopcy chodzą od domu do domu z rózgą splecioną z wikliny, lekko uderzają nią dziewczęta i wygłaszają formułę życzącą zdrowia i świeżości na cały rok; dostają za to jajko, wstążkę wiązaną na rózdze albo poczęstunek. W wielu regionach do tego dochodzi polewanie wodą.

Rózga ma budowę ustaloną: określona liczba prętów, zwykle nieparzysta, splecionych w jeden warkocz, wykończona wstążkami. W każdym regionie liczba i sposób splotu są nieco inne i traktuje się je jako znak miejsca pochodzenia. Wstążki zbierane w czasie obchodu są liczone i porównywane, bo świadczą o powodzeniu — co czyni z obrzędu także rodzaj publicznego rachunku.

Wyjaśnienia są dwa i żadne nie jest rozstrzygnięte. Pierwsze widzi tu obrzęd przekazania świeżości młodej rośliny człowiekowi, spokrewniony z wnoszeniem zieleni do wsi na przedwiośniu; drugie wskazuje na obrzęd związany z płodnością i zamążpójściem, czemu odpowiada dobór uczestników. Pewne jest tylko to, że obyczaj jest poświadczony od średniowiecza i że przetrwał zarówno rekatolicyzację, jak i cztery dziesięciolecia po 1948 roku.

Rzecz ma dziś drugie życie i wypada to odnotować bez oceniania. Obrzęd bywa krytykowany jako przemocowy wobec kobiet i w części miast zanikł albo zmienił formę na symboliczną; jednocześnie na wsi i w małych miastach trzyma się mocno i jest przedmiotem świadomej dumy. Obie rzeczy dzieją się naraz i obie są faktem — a dział opisuje stan, nie rozstrzyga sporu.

Skąd to wiadomoDwanaście czeskich nazw miesięcy o znaczeniu opisowym; komplet nazw łacińskich w słowackim; polski zestaw mieszany; kodyfikacja słowackiego języka literackiego w latach czterdziestych XIX wieku; ta sama nazwa oznaczająca opadanie liści przypisana do listopada w czeskim i polskim, a do października w chorwackim

Najkrótszy dowód na to, że Czechy i Słowacja rozeszły się kulturowo na długo przed 1993 rokiem, wisi w każdym domu na ścianie. Czeskie nazwy miesięcy są słowiańskie i opisowe: lód, brzoza, dąb, kwiat, sierp, ruja jeleni, opadanie liści. Słowackie są łacińskie w całości, te same co w niemieckim i angielskim. Polskie stoją pośrodku — większość własna, dwie przejęte.

Przyczyna jest instytucjonalna, nie językowa. Czeskie piśmiennictwo w języku narodowym ma ciągłość od średniowiecza i zdążyło utrwalić własne nazewnictwo, zanim zrobiła to administracja. Słowacki język literacki skodyfikowano dopiero w latach czterdziestych XIX wieku, w państwie, którego urzędy, szkoły i kalendarze od stuleci używały nazw międzynarodowych — i tak już zostało. Gdzie własne piśmiennictwo przyszło wcześniej niż urząd, tam przetrwały nazwy rodzime.

Rzecz ma dalszy ciąg, który przy porównaniach bywa pomijany. Te same słowiańskie nazwy siedzą w różnych językach na RÓŻNYCH miesiącach: opadanie liści to po czesku i po polsku listopad, ale po chorwacku ten sam wyraz oznacza październik. Nazwy nie przesunęły się przypadkiem — świadczą o tym, że powstały jako określenia pory roku i pracy, a nie jako pozycje w sztywnej rachubie, i dopiero potem przybito je do kalendarza rzymskiego.

Dla atlasu jest to karta o czymś ogólniejszym niż słownictwo. Kalendarz to nie jest miara czasu — to jest lista tego, co w danym miesiącu wypada robić, a przy dawnym roku obrzędowym także tego, czego robić nie wolno. Język, który nazywa miesiąc sierpem, opisuje żniwo; język, który nazywa go po cesarzu rzymskim, opisuje urząd. Obie rzeczy są prawdziwe i obie coś kosztowały.

Skąd to wiadomoDziesiątki tysięcy zachowanych druczków jarmarcznych w zbiorach czeskich, w większości z datą i miejscem wydania; sprzedaż na targach, odpustach i pielgrzymkach ze śpiewem i płachtą obrazkową; powtarzalny zestaw tematów: zbrodnie, kaźni, klęski, komety, objawienia i powroty zmarłych; kolędy chodzone, życzenia noworoczne wierszem, pieśni odpustowe i lamenty pogrzebowe

Obok przekazu ustnego istniał na tym obszarze kanał znacznie lepiej udokumentowany, bo drukowany: pieśń jarmarczna. Były to cienkie druczki po kilka stron, sprzedawane na targach, odpustach i pielgrzymkach, śpiewane przez wędrownych śpiewaków, którzy wskazywali kijem kolejne sceny na rozwieszonej płachcie z obrazkami. Zachowały się ich w zbiorach czeskich dziesiątki tysięcy, w większości z podaną datą i miejscem wydania.

Treść jest zaskakująco stała przez trzy stulecia i daje się wyliczyć: zbrodnie, zwłaszcza dzieciobójstwa i morderstwa w rodzinie; kaźni i ostatnie słowa skazańców; powodzie, pożary i zarazy; komety i zjawiska na niebie czytane jako ostrzeżenie; objawienia i cuda przy obrazach; wreszcie powroty zmarłych i kary za krzywoprzysięstwo. Każdy numer kończy się zwykle morałem i wskazaniem, czego należy się wystrzegać.

Wartość tego materiału jest dla atlasu wyjątkowa z powodu praktycznego. Folklor zapisany przez zbieraczy w XIX wieku mówi o tym, co wtedy żyło, i nie da się go datować głębiej. Druczek jarmarczny ma DATĘ, MIEJSCE i NAKŁAD — wiadomo więc, że w takim to a takim roku w takim mieście sprzedawano opowieść o zjawie przy młynie, i że ktoś za to płacił. To jest twardy dowód na obieg wyobrażeń, nie domysł.

Obok tego stoi pieśń obrzędowa właściwa: kolędy chodzone od domu do domu, życzenia noworoczne wygłaszane wierszem za poczęstunek, pieśni odpustowe i weselne oraz lamenty pogrzebowe. Część z nich jest zapisana wcześnie, bo trafiła do śpiewników kościelnych, część dopiero w XIX wieku. Granica między jednym a drugim kanałem była zresztą płynna: pieśń jarmarczna przechodziła w ustny obieg i wracała potem do zbieraczy jako „przekaz ludowy" — co jest pułapką, o której przy takich zbiorach trzeba pamiętać.