Na czym to stoiWspólny układ obu tradycji: jedyny towarzysz dorównujący siłą, jego śmierć, odmowa pogodzenia się z nią i wyprawa tam, dokąd żywym iść nie wolno; te same gesty żałoby — tarzanie się w prochu, odmowa jedzenia, niewypuszczanie ciała; zjawienie się zmarłego we śnie z prośbą o pogrzeb; zapowiedź rychłej śmierci bohatera i podjęcie drogi mimo niej; w zestawieniu z Odyseją: wyprawa na kraniec świata, przewoźnik przewożący żywego, kobieta udzielająca rady u kresu, rozmowa ze zmarłym o tamtej stronie i powrót bez zdobyczy; utrata albo odrzucenie nieśmiertelności w obu wypadkach.

Mezopotamski epos o królu Uruk opisuje dział poświęcony tamtemu obszarowi; tu zestawiamy go z poematami greckimi. Układ wygląda tak: bohater ma jedynego towarzysza, dorównującego mu siłą, z którym łączy go więź bliższa niż jakakolwiek inna; towarzysz ginie; bohater odmawia pogodzenia się z tą śmiercią, bezcześci porządek żałoby albo go przeciąga, a potem rusza tam, dokąd żywym iść nie wolno.

Zbieżności z Iliadą są szczegółowe: rozpacz po utracie przyjaciela wyrażana jest podobnymi gestami w obu opowieściach — tarzaniem się w prochu, odmową jedzenia i niewypuszczaniem ciała. Zmarły przychodzi we śnie z prośbą o pogrzeb. Bohaterowie dowiadują się o swej bliskiej śmierci i mimo to idą dalej, rozpoznając własną śmiertelność przez doświadczenie cudzej.

Z Odyseją zbiega się co innego: wyprawa na kraniec świata, przewoźnik, którego trzeba przekonać, żeby przewiózł żywego, kobieta spotkana u kresu i udzielająca rady, rozmowa ze zmarłym, który tłumaczy, jak naprawdę jest po tamtej stronie, oraz powrót bez zdobyczy. W obu wypadkach bohater odrzuca albo traci nieśmiertelność — jeden nie chce daru bogini, drugi zasypia i traci roślinę.

Zaskakująco trzeźwa odpowiedź obu opowieści jest taka sama: nie będzie życia bez końca, pozostaje to, co zostało zbudowane, i fakt, że ktoś o tym zaśpiewa. Epos mezopotamski rozpoczyna się i kończy na opisie murów miasta; epos grecki — kurhan widoczny z daleka i pieśń, której nie usłyszy każdy.

Na czym to stoiGrecka wersja z ostrzeżeniem przekazanym Deukalionowi, zbudowaniem skrzyni, dziewięcioma dniami na wodzie, osiedleniem na szczycie i złożeniem ofiary; polecenie rzucania za siebie kości matki i powstanie ludzi z kamieni, mężczyzn z rzuconych przez niego, kobiet z rzuconych przez nią; zgodność z wersjami mezopotamskimi co do ostrzeżenia wbrew postanowieniu pozostałych bóstw, budowy naczynia i ofiary ściągającej bogów po opadnięciu wody; ptak wysyłany na zwiady w części wersji greckich; starszeństwo zapisów mezopotamskich o ponad tysiąc lat.

Wersja grecka mówi, że Zeus postanowił zgładzić ludzi, a ostrzeżony przez ojca Deukalion zbudował skrzynię, w której przetrwał z żoną dziewięć dni i nocy. Osiedli na szczycie góry, złożyli ofiarę i zapytali, co dalej; usłyszeli, żeby rzucali za siebie kości matki. Zrozumieli to jako kamienie na zboczu góry-ziemi i z rzuconych przez niego powstali mężczyźni, a z rzuconych przez nią kobiety.

Trzy rzeczy zgadzają się z wersjami mezopotamskimi, i to nie ogólnie, lecz co do budowy: ostrzeżenie pochodzi od jednego bóstwa wbrew postanowieniu pozostałych, ocalenie polega na zbudowaniu naczynia, a po opadnięciu wody składa się ofiarę, której zapach ściąga bogów. W części wersji greckich pojawia się też ptak wysyłany na zwiady, dokładnie jak w tamtych.

Wersje mezopotamskie starsze o ponad tysiąc lat i zapisane, Grecja stykała się z tym światem przez wybrzeże azjatyckie, Cypr i Syrię. Ciąg opowieści o potopie, od Mezopotamii, poprzez Lewant, do Grecji i tradycji biblijnej, to jeden z najlepiej udokumentowanych przypadków wędrówki opowieści w starożytności.

Zakończenie greckie jest jednak własne i pouczające. Nikt nie odradza tam ludzkości z ocalonej pary; ludzie powstają z KAMIENI rzuconych przez ramię, a greccy autorzy wyprowadzali z tego przymiotnik: dlatego rodzaj ludzki jest twardy i wytrzymały na trud. Zapożyczony bywa szkielet opowieści, a to, co się z niego wyciąga, zostaje miejscowe.

Na czym to stoiPrzekłady eposu o Gilgameszu na hetycki i huryski oraz kopiowanie go w szkołach pisarskich poza Mezopotamią; fragmenty znalezione w Anatolii, Syrii i Palestynie, w tym tabliczka z Megiddo; wielojęzyczne archiwa Ugarit i stykające się tam tradycje mezopotamska, egipska, hurycka i miejscowa; ceramika mykeńska w portach syryjskich oraz wyroby wschodnie na Krecie i w Grecji; grecka osada handlowa na wybrzeżu północnej Syrii, najemnicy w armiach wschodnich, kontakt z państwami neohetyckimi w Cylicji i zachowana tam inskrypcja dwujęzyczna; przejęcie alfabetu.

Pytanie, jak mezopotamska opowieść mogłaby dotrzeć do greckiego pieśniarza, ma odpowiedź lepszą niż domysł. Epos o Gilgameszu był w drugim tysiącleciu przed naszą erą tekstem międzynarodowym: przełożono go na hetycki i huryski, kopiowano w szkołach pisarskich poza Mezopotamią, a jego fragmenty znaleziono w Anatolii, w Syrii i w Palestynie — między innymi tabliczkę w Megiddo, czyli już na wybrzeżu.

W Ugarit, mieście portowym na syryjskim wybrzeżu, gdzie pisano kilkoma systemami jednocześnie i mieszały się tradycje mezopotamska, egipska, hurycka oraz miejscowa, znaleziono teksty. Kontakty z tym regionem były bezpośrednie: w Ugarit i sąsiednich portach odkryto mykeńską ceramikę, a na Krecie i w Grecji – wyroby wschodnie.

W pierwszym tysiącleciu kontakt jest jeszcze gęstszy. Grecy zakładają osadę handlową na wybrzeżu północnej Syrii, służą jako najemnicy w armiach wschodnich, stykają się z państwami neohetyckimi w Cylicji, gdzie zachowała się inskrypcja dwujęzyczna, i przejmują stamtąd alfabet. Wśród przewożonych rzeczy były opowieści, bo one podróżują najtaniej.

Trzeba jednak wyraźnie powiedzieć, czego nie mamy. Nie ma ani jednego greckiego tekstu, który byłby przekładem z akadyjskiego, ani wzmianki o takim przekładzie, ani śladu, że jakikolwiek Grek epoki archaicznej czytał pismo klinowe. Wykazana jest DROGA i możliwość; sam akt przejęcia pozostaje wnioskiem z podobieństw.

Na czym to stoiRóżnica w sposobie przekazu: kopiowanie w szkołach pisarskich wobec wykonania ustnego, w którym każda realizacja jest inna; różnica w relacji z bóstwami: służba wobec panów zsyłających potop z powodu hałasu wobec skłóconej rodziny bogów kłócących się o ludzi i przyjmujących ofiary; zgodność co do ciemnej i jednakowej krainy zmarłych przy równoczesnym braku wschodniego pierwowzoru dla greckiej obietnicy osobnego losu dla wtajemniczonych, poświadczonej złotymi blaszkami i misteriami.

Pierwsza rozbieżność dotyczy sposobu, w jaki powstawały opowieści. Mezopotamskie teksty były przepisywane w szkołach pisarskich i kopiowane z pokolenia na pokolenie, przy czym odstępstwo od oryginalnego wzoru traktowano jako błąd. Greckie poematy natomiast rodziły się w wykonaniu ustnym, gdzie każda realizacja była unikalna, a lojalność wobec pierwotnego tekstu nie miała znaczenia. Zapożyczanie treści między tak odmiennymi metodami przekazu różni się od prostego kopiowania.

Druga dotyczy bogów. W Mezopotamii są oni panami, którym człowiek służy, i zsyłają potop dlatego, że ludzie hałasują i nie dają im spać; relacja jest pańszczyźniana. U Greków bogowie są rodziną skłóconą, kłócą się o ludzi, zakładają się o nich i dają się przekupić ofiarą, a człowiek bywa w tej rozgrywce stroną, nie tylko poddanym.

Trzecia jest najważniejsza i dotyczy tego, co po śmierci. Kraina zmarłych jest w obu tradycjach ciemna, jednakowa i bez nagrody — i tu zgodność jest uderzająca — ale Grecy wypracowali obok niej coś, czego w Mezopotamii nie ma: obietnicę losu osobnego dla wtajemniczonych, zapisaną na złotych blaszkach i obiecywaną w misteriach. To wyrosło na miejscu i nie ma wschodniego pierwowzoru.

Wskazywanie podobieństw w atlasie opowieści jest wprawdzie proste, lecz niebezpieczne. Dwie narracje mogą mieć ten sam szkielet i przekazywać zupełnie inny sens; pokrewieństwo motywu nie oznacza tożsamości wierzeń. Stąd też, w tym dziale podajemy zarówno zbieżności, jak i to, czego one nie obejmują.