Na czym to stoiPas tundry i lasotundry od Morza Białego po Jenisej; kilkadziesiąt tysięcy osób i kilkaset tysięcy reniferów domowych; roczna wędrówka przekraczająca tysiąc kilometrów, z rozbieranym namiotem krytym skórami; przekazywanie języka dzieciom.

Nieńcy zamieszkują rozległy pas tundry i lasotundry od Morza Białego po Jenisej, a najliczniej półwysep Jamał. Jest ich kilkadziesiąt tysięcy, a wypasane przez nich stada reniferów domowych są największe na świecie, licząc kilkaset tysięcy zwierząt.

Roczna wędrówka trwa ponad tysiąc kilometrów: latem na północ ku wybrzeżu, gdzie wiatr rozprasza komary, zimą zaś na południe pod osłonę lasu. Przenosi się cały dobytek, łącznie z rozbieranym namiotem krytym skórami i saniami; przeprawy przez rzeki odbywają się w wyznaczonych miejscach i czasie.

Koczownictwo nie jest tu odtworzeniem ani pokazem dla przyjezdnych. Kilkanaście tysięcy osób żyje tak na co dzień – ich dzieci spędzają część roku w internatach, a część w tundrze. Telefon satelitarny i agregat prądotwórczy stoją w namiocie obok skór reniferów.

Język nieniecki należy do rodziny uralskiej, gałęzi samojedzkiej, i jest spokrewniony — dalekim stopniem — z fińskim, estońskim i węgierskim. Jest jednym z nielicznych języków tubylczych Syberii, którym mówią dziś także dzieci, co czyni go wyjątkiem na tle całej reszty tego działu.

Na czym to stoiBóstwo utożsamiane z niebem, do którego zwraca się rzadko; istota dolna związana z chorobą i śmiercią, odbiorca znacznej części ofiar; ziemia nazywana matką, z zakazem przebijania jej ostrym narzędziem i kopania bez potrzeby, zaostrzanym w określonych miesiącach.

W wyobrażeniach nienieckich najwyżej stoi bóstwo utożsamiane z niebem, którego imię znaczy po prostu „góra" albo „niebo". Jest dawcą życia i pogody, ale w codziennej praktyce zwraca się do niego rzadko — nie dlatego, że jest mało ważne, lecz dlatego, że nie ono rozstrzyga o tym, co dzieje się na co dzień.

Naprzeciw niego stoi istota związana z dołem, z chorobą i ze śmiercią. To do niej kierowana jest znaczna część ofiar, bo to ona zabiera. Układ ten warto opisać dokładnie, bo bywa mylony z dobrem i złem w rozumieniu europejskim: obie strony są konieczne, a ofiara dla dolnej nie jest odstępstwem, tylko spłatą.

Trzecią postacią jest ziemia, nazywana matką i traktowana jak istota czująca. Wynikają stąd zakazy: nie wolno przebijać jej bez potrzeby ostrymi narzędziami, kopać dołów tam, gdzie nie jest to konieczne, ani uderzać w nią. W miesiącach, w których ziemia „rodzi”, ograniczenia są surowsze.

W dwudziestym wieku zakazy Nieńców dotyczące ziemi zderzyły się z wierceniami i budową rurociągów. Konflikty te są opisywane przez samych Nieńców, używających tradycyjnych kategorii. Atlas odnotowuje to jako wyjątkowy przypadek, gdzie dawny zakaz obrzędowy sprzeciwia się działaniom przemysłowym.

Na czym to stoiOsobne sanie w wędrującym gospodarstwie, wiozące zawiniątka z wizerunkami, tkaniny, monety i przedmioty odziedziczone; stałe miejsce w zaprzęgu i w obozie; zakaz przechodzenia przez nie i przekraczania dyszla; ograniczenia dostępu; rzadkie otwieranie i uzupełnianie zawartości.

W każdym wędrującym gospodarstwie jedne sanie wyróżniają się przeznaczeniem: wiozą zawiniątka z wizerunkami, kawałki tkanin, monety, przedmioty odziedziczone i dary złożone przez poprzednie pokolenia. Nie służą do przewożenia niczego innego i mają w zaprzęgu oraz w obozie stałe, wyznaczone miejsce.

Obowiązują wokół nich ścisłe reguły przestrzenne. Nie wolno przez nie przechodzić ani przekraczać ich dyszla, a kobietom w określonych okresach nie wolno się do nich zbliżać. Otwiera się je rzadko, przy sprawach ważnych, a zawartość uzupełnia się, nie wymienia.

Świętość wędrujących społeczności jest PRZEWOŹNA. W miejscach stałego pobytu świętość tkwi w nieruchomości — są to świątynie, gaje czy kamienie. Jednakże ludy migrujące kilkadziesiąt razy do roku potrzebują świętości przenośnej: przedmiotów na kołach lub płozach, które przetrwają przeprawy przez rzeki.

Atlas widzi w tym najczystszy przykład tezy powtarzanej przy Palestynie i przy wygnaniu babilońskim: sposób życia rozstrzyga o postaci wiary. Ludzie osiadli budują świątynię, koczownicy pakują ją na sanie, a wygnańcy przenoszą ją do księgi. Treść bywa podobna, forma jest podyktowana przez to, czy się zostaje, czy idzie dalej.

Na czym to stoiNazwy okresów roku odsyłające do stanu stada i wędrówki: cielenie, czas komarów i gzów z przepędem ku wybrzeżu, rykowisko, czas zaprzęgu, długa ciemność; zakazy związane z okresami, w tym cisza w czasie cielenia i osobne czynności przy przeprawach; kolejność i odkładane części przy jesiennym uboju; nieprzydatność doby jako miary przy słońcu niezachodzącym latem i niewschodzącym zimą; zderzenie tego podziału z rokiem szkolnym i podatkowym w XX wieku.

Rok nieniecki jest dzielony według cyklu stadnego, a nie ruchu słońca. Nazwy okresów odsyłają do tego, co dzieje się ze zwierzętami i wędrówką: czas cielenia wiosną, sezon komarów i gzów, kiedy stado trzeba pognać na wybrzeże podczas wiatru, pora rykowiska jesienią oraz okres zaprzęgu i długiej ciemności.

Podział ten jest zarazem rozkładem pracy i rozkładem zakazów. W okresie cielenia nie wolno hałasować ani przepędzać stada; przy przeprawie przez rzekę obowiązują osobne czynności; jesienny ubój ma swoją kolejność i swoje części odkładane na bok. Kalendarz obrzędowy nie jest więc czymś dołożonym do gospodarki, tylko jej wewnętrznym porządkiem.

Dzień i noc są tu ograniczonymi jednostkami czasu. Latem słońce nie zachodzi tygodniami, zimą nie wschodzi wcale, przez co doba traci na wyrazistości. W zamian za to ludzie mierzą upływ czasu odległościami między obozowiskami i stanem stad zwierząt, skupiając się na zmianach otoczenia, a nie stałości.

W dwudziestym wieku doszło do kolizji dwóch porządków czasowych: szkoła z internatem, etatowa praca i rok podatkowy zachwiały tradycyjnym cyklem życia pasterskiego. Dziecko zabierane we wrześniu i oddawane w czerwcu nie mogło uczestniczyć w okresach nauki pracy ze stadem, co najskuteczniej przerwało przekazywanie umiejętności, a nie sam zakaz języka.