Na czym to stoiOpis Getów w czwartej księdze dzieła Herodota, spisany około czterysta trzydziestego roku p.n.e., czyli około osiemdziesięciu lat po opisywanych wydarzeniach.

Herodot opisuje Getów mieszkających nad dolnym Dunajem jako tych, którzy uważają się za nieśmiertelnych: według nich człowiek nie ginie, tylko odchodzi do Zalmoksisa. Co piąty rok według ich rachuby — czyli co cztery według naszej — wybierali losem jednego mężczyznę i wysyłali go do boga z listą próśb.

Wysłanie wyglądało tak: trzech ludzi trzymało włócznie grotami do góry, a pozostali chwytali wybrańca za ręce i nogi, huśtali i rzucali na te groty. Jeśli zginął, uznawano boga za łaskawego. Jeśli przeżył, obwiniano jego samego jako człowieka złego i wysyłano następnego.

Herodot przytacza też drugą wersję, zasłyszaną od Greków znad Morza Czarnego: że Zalmoksis był niewolnikiem Pitagorasa na Samos, wzbogacił się, wrócił do swoich, zbudował podziemną komnatę, zniknął w niej na trzy lata i wyszedł, gdy już go opłakano. I zaraz dodaje od siebie, że ani w to wierzy, ani nie wierzy, a jego zdaniem Zalmoksis żył na długo przed Pitagorasem.

To ostatnie zdanie warto zapamiętać, bo jest rzadkie. Autor podaje dwie wersje, wskazuje, która od kogo pochodzi, i zaznacza własną niepewność. Większość tego, co wiemy o religii tego terenu, nie ma takiego zabezpieczenia.

Na czym to stoiUchwały ateńskie i rachunki państwowe na kamieniu; opis święta w tekście Platona; płaskorzeźby wotywne z Pireusu; inskrypcje bractw.

Około czterysta trzydziestego roku przed naszą erą lud ateński uchwalił wprowadzenie kultu trackiej bogini Bendis, przydzielił teren pod świątynię w Pireusie i ustanowił święto. Był to pierwszy wypadek, gdy obce bóstwo dostało w Atenach kult państwowy uchwałą, a nie po cichu.

Święto opisano na początku najsłynniejszego dialogu Platona: dwa pochody, jeden ateński i jeden tracki, a wieczorem wyścig z pochodniami przekazywanymi z ręki do ręki przez jeźdźców w pędzie. Rzecz uchodziła za nowość i za widowisko.

Dlaczego Ateny to zrobiły, widać z daty. Trwała wojna ze Spartą i Ateny potrzebowały trackiej jazdy oraz przychylności króla Odrysów. Wpuszczenie bogini było posunięciem politycznym — co nie znaczy, że kult był pozorny: bractwa czcicieli Bendis działały w Pireusie jeszcze dwa stulecia później.

Grecy przyrównywali ją do Artemidy i przedstawiali w krótkiej szacie, w czapce ze skóry lisiej i z dwoma oszczepami. Jak nazywali ją i czym była dla samych Traków, nie wiadomo — zapisali to wyłącznie Grecy.

Na czym to stoiWzmianka u Herodota o wyroczni Bessów; dwa opisy rzymskie z pierwszego wieku podające sposób wróżenia z płomienia.

Herodot wspomina, że wysoko w górach należących do Bessów stała wyrocznia Dionizosa, gdzie przepowiednię wygłaszała kapłanka, tak jak w Delfach. Nie była to więc praktyka prosta ani wiejska, tylko instytucja tego samego rodzaju co najsłynniejsza wyrocznia grecka.

Autorzy rzymscy dodają szczegół, którego nie ma u Greków: znak dawał ogień. Gdy na ołtarz wylano wino, płomień strzelający wysoko oznaczał pomyślność. Podają też dwa konkretne wypadki: przepowiednię dla ojca przyszłego cesarza Augusta i drugą, wcześniejszą, dla Aleksandra.

Gdzie ta wyrocznia stała, nie wiadomo. Wskazywano kilkanaście miejsc w Rodopach, w tym Perperikon i Tatuł, ale żadne z nich nie ma napisu ani przedmiotu, który by to rozstrzygał. Wszystkie te wskazania są dopasowaniem tekstu do krajobrazu, nie odwrotnie.

Osobno warto zauważyć, że „Dionizos” jest tu grecką nazwą nałożoną na miejscowego boga. Nie wiadomo, jak go tu nazywano ani czy był jeden. Wiadomo tylko, co robił jego obrzęd: wino, ogień, góra i kobieta mówiąca nie od siebie.

Na czym to stoiKilkadziesiąt brązowych dłoni w zbiorach europejskich; wzmianki u autorów greckich i rzymskich; napisy wotywne.

Z terenu całego cesarstwa pochodzi kilkadziesiąt brązowych dłoni wielkości naturalnej, z kciukiem, wskazującym i środkowym uniesionymi w geście znanym później z chrześcijańskiego błogosławieństwa. Na dłoniach i wokół nich siedzą drobne figurki: szyszka, wąż, żaba, jaszczurka, waga, dzban, kobieta z dzieckiem.

Dłonie te wiąże się z Sabazjosem — bogiem, którego autorzy greccy raz nazywają frygijskim, raz trackim, i którego utożsamiali to z Dionizosem, to z Zeusem. Kult dotarł do Aten w piątym wieku przed naszą erą i był tam wyśmiewany jako cudzoziemski, hałaśliwy i kobiecy.

Co znaczą te przedmioty na dłoni, nie wiadomo. Nie ma żadnego tekstu, który by je objaśniał. Wszystkie odczytania — że szyszka to płodność, a żaba przemiana — są dopisane przez badaczy nowożytnych na podstawie porównań, a nie znalezione w źródłach.

W Rzymie w sto trzydziestym dziewiątym roku przed naszą erą wydalono z miasta czcicieli tego boga. Zapis o tym wydaleniu, zachowany w późniejszym streszczeniu, jest też jednym z najstarszych rzymskich wzmianek o Żydach — i dlatego spór o to, kogo właściwie wtedy wydalono, toczy się do dziś.

Na czym to stoiCzwarta księga Herodota; rozbieżności imienia między rękopisami.

Herodot podaje, że część Getów nazywa tego samego boga innym imieniem, które rękopisy oddają na kilka sposobów — najczęściej jako Gebeleizis. Już samo to rozchwianie zapisu jest tu ważne: imię przeszło przez greckie ucho i przez kilkanastu kopistów.

W tym samym miejscu stoi zdanie o obrzędzie: gdy grzmi i błyska, ci ludzie strzelają z łuków w niebo, grożąc bogu. Grecki autor wykłada to jako pogróżkę pod adresem bóstwa i dodaje, że według nich żaden inny bóg poza ich własnym nie istnieje.

Odczytanie tego jako groźby jest jednak greckie, nie tutejsze. Strzelanie w burzę można równie dobrze rozumieć jako pomoc udzielaną własnemu bogu w walce z czymś w chmurze — dokładnie tak, jak dwa i pół tysiąca lat później tłumaczy się tu pomoc dawaną zmejowi w bitwie z tą, która niesie grad.

Nie twierdzę, że to ten sam obrzęd — między jednym a drugim leży dwa tysiące lat i dwie zmiany ludności. Twierdzę tylko, że greckie „grożą bogu” jest już interpretacją i że istnieje inna, równie zgodna z opisem.

Na czym to stoiMonety miasta bite przez kilka stuleci; napisy wotywne i ślady świątyni; nazwa miejscowa obok greckiego przydomka.

W greckim mieście założonym na wybrzeżu tam, gdzie dziś leży Warna, czczono bóstwo nazywane po prostu Wielkim Bogiem, a w napisach występujące pod miejscowym imieniem Derzelas. Jego wizerunek — brodaty mężczyzna z rogiem obfitości i czarą — bito na monetach tego miasta przez kilka stuleci.

Moneta jest tu źródłem lepszym niż opis literacki i warto wiedzieć dlaczego. Bicie wizerunku na pieniądzu jest decyzją urzędową miasta, powtarzaną przez pokolenia i datowalną. To nie jest czyjaś relacja o cudzej wierze, tylko ślad tego, co miasto samo o sobie ogłaszało.

W tym samym mieście znaleziono świątynię i napisy mówiące o bractwie jego czcicieli. Kult przetrwał tu przejście pod władzę rzymską i był łączony z greckim bogiem podziemia, co przy bóstwie z rogiem obfitości nie jest sprzecznością: bogactwo i śmierć wychodzą z tej samej ziemi.

Na czym to stoiKilka ołtarzy z dedykacjami łacińskimi zawierającymi to imię.

Na kilku kamiennych ołtarzach z tego terenu wyryto po łacinie dedykację, w której obok imienia najwyższego boga rzymskiego stoi miejscowe imię Zibelthiurdos. Nic poza tym o nim nie wiadomo — nie ma żadnej opowieści, żadnego opisu obrzędu i żadnego wizerunku pewnie z nim wiązanego.

Takie zestawienie dwu imion nazywa się nałożeniem i jest najczęstszym sposobem, w jaki znamy bóstwa ludów podbitych przez Rzym. Dowodzi ono dwóch rzeczy naraz: że miejscowy bóg istniał i że uznano go za odpowiednik rzymskiego — a nie mówi nic o tym, co o nim opowiadano.

Ze zdania „jest odpowiednikiem Jowisza” wolno wyciągnąć tyle, że miał związek z niebem, burzą albo najwyższą władzą — bo na tej podstawie Rzymianie takich nałożeń dokonywali. Wszystko więcej byłoby dopisywaniem.