Na czym to stoiBlisko pół miliona osób; język rodziny tureckiej; przybycie ze stepów południowych między XIII a XV wiekiem; hodowla bydła i koni na obszarze o najniższych zanotowanych temperaturach zamieszkanych miejsc; konie zimujące pod gołym niebem i wygrzebujące paszę spod śniegu; słownictwo i obrzęd zachowujące ślad stepowy.

Sacha, zwani też Jakutami, liczą blisko pół miliona osób i są najliczniejszym ludem tubylczym Syberii. Ich język należy do rodziny tureckiej — tej samej co turecki, kazachski i uzbecki — co znaczy, że ich przodkowie przyszli tu ze stepów na południu, najprawdopodobniej między trzynastym a piętnastym wiekiem.

Przynieśli ze sobą coś, co na tej szerokości nie miało prawa się udać: hodowlę bydła i koni. Jakucja ma najniższe zanotowane temperatury zamieszkanych miejsc na świecie, poniżej minus sześćdziesięciu stopni, a mimo to wypasa się tu konie o gęstej sierści, zdolne zimować pod gołym niebem i wygrzebywać paszę spod śniegu.

Przeniesienie kompletnego stylu życia w zupełnie odmienne warunki i jego dostosowanie jest przykładem unikalnym dla tego ludu. Zachowane pozostałości stepowego dziedzictwa widoczne są w kalendarzu, obrzędach i słownictwie: kumys, koń oraz przysięga na broń funkcjonują w realiach tajgi i zmarzliny.

Widać z tego wyraźnie, jak daleko potrafi zawędrować cały układ kulturowy związany z jednym zwierzęciem. Koń przywiózł tu ze stepu swoje święto, ofiarę i miejsce w wyobrażeniach o zaświatach — a Sacha do dziś liczą pokrewieństwo, majątek i status w kategoriach, które wyrosły cztery tysiące kilometrów na południe.

Na czym to stoiTrójpiętrowy obraz świata z istotami górnymi, światem ludzi i istotami dolnymi; postać białego pana-stwórcy na czele górnych, przywoływana rzadko; opisy istot dolnych jako niepełnych, o jednej ręce, nodze i oku; podział pracy obrzędowej z osobnymi nazwami zależnie od tego, z którą stroną się pracuje.

Wyobrażenie świata u Sacha jest trzypiętrowe: świat górny z istotami nazywanymi ajyy, świat średni zamieszkany przez ludzi i zwierzęta oraz świat dolny z istotami nazywanymi abaasy. Na czele górnych stoi postać określana jako biały pan-stwórca, do której zwraca się w sprawach największych i rzadko.

Abaasy odpowiadają za choroby, obłęd, nieszczęśliwe wypadki i śmierć. Opisywane są jako istoty z jedną ręką, nogą i okiem — niepełne, jakby składające się tylko z połowy. Interesujący jest fakt, że te braki w ciele symbolizują przynależność do innej strony, a nie są wyrazem ułomności.

Rzecz wymaga tego samego zastrzeżenia co przy Czukczach. Nie jest to podział na dobro i zło: abaasy nie kuszą i nie karzą za grzech, tylko biorą, bo taka jest ich natura, a ofiara dla nich jest spłatą, nie zdradą. Osoba prowadząca obrzęd bywała nazywana białą albo czarną zależnie od tego, z którą stroną pracuje, a nie od tego, czy jest dobra.

Ten dwupodział pracy obrzędowej jest u Sacha wyraźniejszy niż gdziekolwiek indziej w tym dziale i ma własne nazwy. Ludzie zwracali się do jednych przy narodzinach, weselu i prośbie o powodzenie, do drugich przy chorobie i przy odwracaniu nieszczęścia — i nie widzieli w tym sprzeczności, tak jak nie widzi jej ktoś, kto idzie raz do notariusza, a raz do komornika.

Na czym to stoiUtwory liczące od kilku do kilkudziesięciu tysięcy wersów; jeden wykonawca odgrywający wszystkie postacie zmianą barwy głosu, z partiami recytowanymi i śpiewanymi; wykonanie jednego utworu zajmujące kilka nocy; składanie tekstu z gotowych formuł, przez co wykonania nie są identyczne; wpis na listę dziedzictwa w 2005 roku, szkoły i konkursy.

Olonkho to jakucki epos bohaterski lub zbiór takich eposów, w których poszczególne utwory liczą od kilku do kilkudziesięciu tysięcy wersów. Opowiadają one o średniowiecznym bohaterze walczącym z istotami ze świata dolnego, przeżywającym porwanie, pojedynek, zaświaty i powrót do swojego świata.

Wykonanie stanowi istotny aspekt tego eposu i właśnie ono czyni go wyjątkowym. Jeden artysta odgrywa wszystkie postacie, zmieniając barwę głosu: utworu bohatera różni się od utworu kobiety oraz utworu istoty z niższego świata, której głos może być charczący i wydobywany krtaniowo. Partie narracyjne są recytowane, wypowiedzi postaci — śpiewane. Przedstawienie jednego utworu zajmuje kilka nocy.

Przekaz był ustny i szedł przez naśladowanie mistrza; wykonawca nie uczył się tekstu na pamięć w naszym rozumieniu, lecz składał go za każdym razem z gotowych formuł i obrazów, jak śpiewacy epiccy w innych częściach świata. Dlatego dwa wykonania tego samego utworu nigdy nie są identyczne.

W dwudziestym wieku liczba wykonawców spadła niemal do zera, a pod koniec stulecia zaczęto zapisywać i odtwarzać. W dwa tysiące piątym roku wpisano olonkho na listę dziedzictwa, powstały szkoły i konkursy. Atlas odnotowuje to jako rzecz uratowaną w ostatniej chwili i przez to nieuchronnie zmienioną: to, co było nocnym wykonaniem w zimowej izbie, jest dziś także przedmiotem nauczania i występu.

Na czym to stoiObchody w okolicach przesilenia letniego; błogosławieństwo i skrapianie kumysem ognia, ziemi i uczestników; kumys pity z rzeźbionych naczyń przekazywanych z rąk do rąk; taniec w kole z prowadzącym i odpowiadającymi, ciągnący się do wschodu słońca; zawody siłowe i wyścigi konne; dzisiejsze obchody gromadzące dziesiątki tysięcy osób.

Ysyach obchodzi się w okolicach przesilenia letniego, gdy noc na tej szerokości praktycznie nie zapada. Zaczyna się od błogosławieństwa wygłaszanego przez wyznaczoną osobę i od skropienia kumysem — sfermentowanym mlekiem klaczy — ognia, ziemi i uczestników. Kumys pije się z rzeźbionych naczyń przekazywanych z rąk do rąk.

W trakcie święta rdzeniem obchodów jest taniec w kręgu, który prowadzi osoba inicjująca, a pozostali uczestnicy na to odpowiadają. Tańce ciągną się godzinami, dawniej wypełniając całą jasną noc aż do powitania wschodzącego słońca z uniesionymi rękoma. Uroczystościom towarzyszą także zawody siłowe i sprawnościowe, takie jak skoki, zapasy oraz wyścigi konne.

Święto o stepowym rodowodzie obejmuje tradycje z Azji Środkowej: kumys, konie, uniesione dłonie do słońca i zawody sportowe. Te praktyki przywędrowały na północ wraz z ludnością, pokonując ponad cztery tysiące kilometrów, by dostosować się do krótkiego lata i jasnych nocy.

W dwudziestym wieku obchody ograniczano, a potem przekształcono w świeckie święto ludowe. Dziś odbywają się na wielką skalę — największe gromadzą dziesiątki tysięcy ludzi — i łączą w sobie obrzęd, widowisko i zjazd rodzinny. Jest to jedno z nielicznych świąt w tym dziale, którego ciągłości nie trzeba odtwarzać, bo nigdy nie została przerwana całkowicie.

Na czym to stoiPrzysłowie stawiające kowala i prowadzącego obrzędy w jednym rzędzie; zachowane stroje obwieszone kutymi zawieszkami: tarczami, rurkami, figurkami ptaków i zwierząt, wyobrażeniami kości; waga strojów idąca od kilku kilogramów po ponad trzydzieści przy najcięższych; dokładanie zawieszek przez lata; zapłata dla kowala i ograniczenia obowiązujące go przy robocie.

W Jakucji powtarzano przysłowie, stawiające kowala i osobę prowadzącą obrzędy w jednym rzędzie, a niekiedy nawet wyżej. Uzasadniano to bezpośrednio: obaj zajmowali się ogniem i przemianą materii, wykonywali czynności, których zwykły człowiek nie potrafił, i wobec obu należało zachować ostrożność.

Widać to w przedmiocie. Zachowane stroje obrzędowe są obwieszone kutymi z żelaza zawieszkami: tarczami, rurkami, figurkami ptaków i zwierząt, wyobrażeniami kości. Waga takiego stroju idzie od kilku kilogramów po kilkadziesiąt, a najcięższe zapisane egzemplarze przekraczają trzydzieści; żelazo pełni w nim rolę podwójną — brzmi przy ruchu i ochrania, bo istotom dolnym żelazo ma szkodzić.

Strój nie powstawał od razu. Zawieszki dokładano przez lata, po kolejnych sprawach, więc przedmiot rósł razem z doświadczeniem właściciela, a ciężar był zapisem przebytej drogi. Kowal, który go wykuwał, brał za to zapłatę i sam podlegał ograniczeniom przy robocie.

W różnych kulturach rzemiosło i obrzęd bywają jednym zawodem, nie dwiema oddzielnymi dziedzinami. Widoczne jest to u ludów Afryki Zachodniej, gdzie kowal stanowi osobną kastę, jak i w europejskich opowieściach o kowalu, który potrafi przechytrzyć diabła. Kto panuje nad ogniem i metalem, budzi zarówno szacunek, jak i lęk.

Na czym to stoiPochówki w wiecznej zmarzlinie z zachowanym ubraniem, skórą, włosami, zawartością naczyń i drewnianym wyposażeniem; broń i uprząż w grobach mężczyzn, składanie konia lub jego części; powtarzalny układ ciała, kierunek głowy i trumny z wydrążonego pnia; uzgodnienia ze wspólnotami, udział ich przedstawicieli przy otwarciu grobu i ponowny pochówek po badaniu.

Pochówki w wiecznej zmarzlinie zachowują ubrania, skórę, włosy, zawartość naczyń oraz drewniane części wyposażenia, które gdzie indziej uległyby rozpadowi. Dzięki temu z grobów jakuckich sprzed kilkuset lat poznajemy krój odzieży, sposób szycia, ozdoby oraz resztki pokarmu przy zmarłym.

Wyposażenie mówi o wierzeniach wprost. W grobach mężczyzn bywa broń i uprząż, przy części pochówków składano konia albo jego części, a układ ciała, kierunek głowy i rodzaj trumny z wydrążonego pnia powtarzają się na tyle, że dają się porównywać między stanowiskami.

Rzeczą nową jest sposób prowadzenia tych badań. Od początku dwudziestego pierwszego wieku wykopaliska na takich stanowiskach prowadzi się na podstawie uzgodnień ze wspólnotami, z udziałem ich przedstawicieli przy otwarciu grobu, a szczątki po zbadaniu składa się z powrotem, niekiedy z osobnym obrzędem.

Atlas odnotowuje to jako zmianę zasadniczą i wartą nazwania. Przez dwa stulecia grób tubylczy był w praktyce materiałem, a jego zawartość trafiała do zbiorów bez pytania kogokolwiek o zdanie. Dziś w kilku krajach — także tutaj — pytanie się zadaje, a odpowiedź bywa odmowna i jest respektowana.