Na czym to stoiSześć szybów grobowych w kamiennym kręgu wewnątrz murów Myken z dziewiętnastoma pochówkami; złote maski nakładane na twarze zmarłych mężczyzn, diademy, naszyjniki, sztylety z inkrustowanymi scenami, setki blaszek złotych naszywanych na całun; indywidualne rysy na części masek; brak wcześniejszego i późniejszego poświadczenia tego zwyczaju na tym obszarze; datowanie pochówków o kilka stuleci wcześniejsze od domniemanego czasu wojny trojańskiej.

Wewnątrz murów Myken, w kręgu obstawionym kamiennymi płytami, wykopano sześć głębokich szybów grobowych z dziewiętnastoma pochówkami i wyposażeniem, jakiego wcześniej w Europie nie znano: złote maski nakładane na twarze zmarłych mężczyzn, diademy, naszyjniki, sztylety z inkrustowanymi scenami polowania, kubki, pieczęcie, setki cienkich blaszek złotych naszywanych na całun.

W grobowym kręgu maski ze złota stanowiły osobliwość, ponieważ nakładano je na twarze zmarłych. Kilka z tych masek nosiło ślady indywidualnych rysów — jedna miała zamknięte powieki i wąsy, a inna przedstawiała okrągłą i młodą twarz. Tego typu praktyki nie były potwierdzone na tym obszarze ani utrwalone wcześniej czy później; stanowiły zwyczaj kilku pokoleń w jednym miejscu.

Najsłynniejsza z nich nazywana jest maską Agamemnona, i jest to nazwa nadana przez odkrywcę pod wpływem Homera. Pochówki są o kilka stuleci starsze od czasu, w którym miałaby się rozgrywać wojna trojańska, więc związek z tą postacią nie istnieje. Nazwa mimo to przylgnęła i funkcjonuje do dziś, także w podpisach muzealnych.

O wierzeniach mówi to wyposażenie mniej, niż się wydaje. Widać, że zmarłym dawano rzeczy cenne i że robiono to na pokaz — kręg grobowy był widoczny i później otoczono go osobno, gdy rozbudowywano mury. Nie widać natomiast żadnego wyobrażenia o losie pozagrobowym: nie ma przedstawień zaświatów, sądu ani drogi, jaką zmarły miałby przebyć.

Na czym to stoiPodłużna sala z przedsionkiem i portykiem, okrągłym paleniskiem pośrodku, czterema kolumnami wokół niego i otworem w dachu; miejsce dla władcy przy ścianie i malowidła ścienne; uczty rozdzielające mięso i składanie darów przy palenisku; bliskość planu megaronu i planu późniejszej świątyni greckiej z wejściem na krótszym boku.

Rdzeniem pałacu mykeńskiego jest megaron: podłużna sala z wejściem przez przedsionek i portyk, z okrągłym paleniskiem pośrodku, otoczonym czterema kolumnami podtrzymującymi otwór w dachu. Przy ścianie stoi miejsce dla władcy, a ściany pokrywają malowidła.

Palenisko nie jest zwykłym elementem gospodarczym. Ogień umiejscowiony pośrodku sali, ku któremu skierowane jest zgromadzenie, pełni w tej kulturze istotną funkcję zarówno dla władzy, jak i obrzędów. Właśnie przy nim odbywają się uczty rozdzielające mięso oraz składane są ofiary. Z tego samego korzenia wywodzi się późniejsze greckie wyobrażenie ogniska wspólnoty i bogini, której imieniem je nazwano.

Zadziwiające jest to, co wydarzyło się z układem megaronu po upadku mykeńskich pałaców. Gdy po wiekach ciemnych powróciły monumentalne budowle, greckie świątynie przybrały plan nieoczekiwanie podobny do megaronu: podłużna sala z przedsionkiem i kolumnowym portykiem, a wejście umieszczone na krótszym boku. Jedyną różnicą był nowy lokator – w miejsce władcy pojawiał się posąg boski.

Nie jest to jednak prosta linia i uczciwiej jest powiedzieć dlaczego. Między ostatnim megaronem a pierwszą świątynią leży kilka stuleci, z których nie mamy budowli monumentalnych, więc ciągłość jest przerwana w materiale. Podobieństwo planu bywa też tłumaczone prostotą samego rozwiązania: podłużny dom z wejściem od węższej strony buduje się niezależnie w wielu miejscach.

Na czym to stoiOkrągłe komory grobowe wznoszone z pierścieni kamienia wysuwanych ku środkowi, bez łuku przenoszącego siły; korytarz wykuty w zboczu i kopiec ziemi nad całością; największy grobowiec o średnicy i wysokości około czternastu i pół metra z nadprożem ważącym ponad sto ton; brak szerszego zadaszonego wnętrza w Europie przez następne półtora tysiąca lat; ślady uczty i szczątki zwierząt przy wejściach; ponowne otwieranie komór i kolejne pochówki.

Dla najważniejszych zmarłych wznoszono unikatowe grobowce kopułowe, które przybierały formę okrągłej komory, budowanej z kolejnych kamiennych pierścieni wysuniętych nieco do wewnątrz, aż tworzyły zamknięty krąg u góry. Do tej komory prowadził korytarz wykuty w zboczu, a całość konstrukcji maskowano kopcem ziemi.

Nie jest to konstrukcja kopułowa według późniejszych standardów, ponieważ nie zawiera łuku przenoszącego siły na boki — ciężar utrzymują same warstwy kamienia ułożone z przewieszeniem. Największy spośród tych grobowców osiąga średnicę czternastu i pół metra oraz taką samą wysokość, a nadproże nad wejściem waży ponad sto ton. W Europie przez następne półtora tysiąca lat nie zbudowano szerszego zadaszonego wnętrza.

Wnętrza znaleziono ograbione, bo korytarz i drzwi były znane i dostępne, więc o obrzędzie pogrzebowym wiemy z nich mało. Zachowały się natomiast ślady uczty przy wejściu i resztki zwierząt, a w kilku przypadkach warstwy wskazujące, że komorę otwierano ponownie i chowano w niej kolejne osoby.

Nadanie nazw tym budowlom — skarbiec Atreusza, grób Klitajmestry — dokonało się dzięki dziewiętnastowiecznym podróżnikom i wykopaliskom, a nie odnosi się do osób w nich spoczywających. To ta sama maniera, co przy złotej masce: przypisać znalezisku imię pochodzące od Homera i na stałe zapisać je w jego opisie.