Liczba dotyczy wyłącznie trzech społeczności opisanych na tej stronie: mapudungun po obu stronach Andów, guaraní w Paragwaju i w dorzeczu Parany, selk'nam na Ziemi Ognistej. Nie jest to rachunek rodzin językowych całego południa kontynentu — tych było więcej i nie podejmujemy się ich tu liczyć.

Pokrewieństwo języków ustala się przez regularne odpowiedniki w słownictwie i w gramatyce, a nie przez podobne brzmienie pojedynczych słów. Między tymi trzema takich odpowiedników nie wykazano, co znaczy tyle, że dowodu nie ma — a nie że dawne pokrewieństwo zostało wykluczone.

Rozróżnienie ma skutek dla całej strony: skoro nie widać wspólnego przodka, powtórzeń w wierzeniach nie da się tłumaczyć odziedziczeniem po nim. Zostają dwie inne drogi, sąsiedztwo i niezależne dojście do tego samego rozwiązania, a która z nich zadziałała w danym przypadku, trzeba rozstrzygać osobno.

Rubryka mierzy stan prawny, a nie liczbę mówiących: konstytucja Paragwaju z 1992 roku wymienia guaraní obok hiszpańskiego jako język urzędowy państwa, nie zaś jako język regionalny czy objęty ochroną.

Rzadkie jest przy tym nie samo uznanie — status urzędowy językom rdzennym nadały także inne państwa regionu — lecz to, czego prawo już nie zapisuje: guaraní mówi w Paragwaju na co dzień również większość osób nieuznających się za rdzenne, co wiadomo z deklaracji składanych w kolejnych spisach powszechnych.

Zapis w konstytucji nie mówi jednak nic o tym, ile przekazu obrzędowego w tym języku przetrwało ani jak powodzi się społecznościom, dla których jest on językiem własnym; o tym jest karta „Język, który wygrał”. Skąd się ten stan wziął, widać częściowo w karcie o miastach zakonnych — to tam ustalono zapis guaraní i tam zaczęto w nim drukować.

Dwa pokolenia to odstęp między dwiema datowanymi rzeczami, a nie szacunek z oka: zajmowaniem Ziemi Ognistej pod hodowlę owiec i wypłatami nagród od lat osiemdziesiątych XIX wieku oraz ostatnimi znanymi odprawieniami hain w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Między jednym a drugim mieści się około pół wieku.

Liczba mierzy tempo rozbicia, nie długość trwania tej społeczności — o tym, jak długo mieszkano na Ziemi Ognistej przed przybyciem hodowców, ta rubryka nie mówi nic. Nie mierzy też końca ludzi: osoby uznające się za Selk'nam żyją w Chile i w Argentynie, a w 2023 roku zostały wymienione w chilijskiej ustawie.

Podajemy ją dlatego, że tempo jest tu argumentem: pół wieku wyklucza wyjaśnienie przez powolne zanikanie i każe wskazać, co się w tym czasie działo. Przebieg opisują karty „Nagrody za zabijanie” i „Ostatnie odprawienia” w sekcji Ściganie.

Wielkość bierze się z deklaracji składanych w spisach powszechnych po obu stronach Andów, w Chile i w Argentynie. Podajemy ją w rzędzie wielkości, a nie jako jedną sumę, bo oba państwa pytają inaczej i liczą w innych latach, więc złożenie ich wyników dawałoby dokładność, której te dane nie mają.

Mierzy ona przynależność deklarowaną, czyli odpowiedź na pytanie o to, kim ktoś jest, a nie znajomość języka, mieszkanie we wspólnocie ani wpis do jakiegokolwiek rejestru. Mówiących mapudungun jest znacznie mniej niż deklarujących się jako Mapuche i właśnie to rozejście dwóch liczb jest tu rzeczą istotną.

Skutek jest bezpośredni: jeżeli tożsamość mierzyć liczbą mówiących, wyjdzie społeczność zanikająca; jeżeli deklaracją — liczna i prowadząca spór o ziemię. Obie liczby są prawdziwe i mierzą co innego, a wybór jednej z nich bywa już zajęciem stanowiska.

Zero znaczy tutaj: nie jest nam znane żadne odprawienie hain po latach trzydziestych XX wieku. Jest to brak w zapisie, a nie dowód, że nigdzie i nigdy nie odprawiono niczego w ukryciu — takiego dowodu nie da się przeprowadzić i nie udajemy, że go mamy.

Brak ma przy tym przyczynę rzeczową, a nie prawną: hain nie został przez nikogo zakazany — zabrakło ludzi, którzy mogliby go odprawić. Ilu ich było potrzeba i w jakim czasie ubyli, wylicza karta „Ostatnie odprawienia” w sekcji Ściganie; ta rubryka zapisuje wyłącznie skutek.

Zero stoi wyłącznie przy odprawieniach i przy niczym więcej. Ludzi liczymy w tym rzędzie osobno, przy dacie wpisania Selk'nam do chilijskiej ustawy, bo pusta rubryka obrzędu i żyjący potomkowie to dwa różne pomiary — i dopiero razem dają obraz, który się zgadza.

Liczba jest zaokrąglona i taka ma zostać: osady zakładano, łączono i przenoszono przez półtora stulecia, więc stan z roku 1630 i stan z roku 1750 nie są tą samą trzydziestką. Podanie jednej dokładnej cyfry wymagałoby wybrania jednego roku i przemilczenia tego wyboru.

Rachunek obejmuje osady jednego zgromadzenia w jednym dorzeczu, na pograniczu dzisiejszego Paragwaju, Argentyny i Brazylii. Nie jest to liczba wszystkich misji Ameryki Południowej ani wszystkich miejsc, w których zakonnicy pracowali wśród Guaraní.

Czym te miasta były, co w nich robiono i co zostało po wypędzeniu zakonu w 1767 roku, opisuje karta „Trzydzieści miast zakonnych” w sekcji Miejsca. Tutaj liczy się sama skala: trzydzieści ośrodków to nie kilka placówek, tylko sieć obejmująca dorzecze.

Procent odnosi się do powierzchni użytkowanej przed obiema kampaniami, a nie do liczby ludzi ani do udziału w terytorium któregokolwiek z dwóch państw. Porównuje się tu zasięg sprzed 1861 roku z tym, co pozostawiono w postaci rozproszonych działek po zakończeniu obu kampanii w latach osiemdziesiątych XIX wieku.

Stąd „około”: obszar sprzed obu wojen nie był niczyim katastrem, tylko terenem użytkowania — wypasu, zbierania, sezonowych przejść — a taki zasięg mierzy się z grubsza. Dokładność do jednego procenta byłaby tu udawana.

Wielkość mierzy stratę ziemi, nie stratę praktyki, choć jedno pociągnęło drugie: obrzęd zbiorowy potrzebuje wspólnego pola, a pola tej wielkości na rozdanych działkach nie ma. Przebieg obu kampanii i spór o ich nazwy opisuje karta „Dwie wojny z dwóch stron gór” w sekcji Ściganie.

Osiemset z górą to liczba odbić policzonych na ścianach jednej niszy w patagońskim wąwozie, a nie liczba ludzi. Jedna osoba mogła zostawić kilka śladów, a warstwy nakładały się przez kilka tysiącleci, więc rachunek dotyczy znaków na skale i tylko ich.

Słowo „ponad” bierze się stąd, że odbicia zachodzą na siebie i część starszych jest przykryta młodszymi; przy takim układzie policzyć da się to, co widać, a nie to, co powstało. Najstarsze warstwy datowane są na około dziewięć tysięcy lat.

Liczba nie mierzy niczego z treści: co te odbicia znaczyły, nie wiadomo, i w tej rubryce tego nie rozstrzygamy. Samo miejsce, przewagę rąk lewych i sąsiadujące sceny polowania opisuje karta „Jaskinia rąk” w sekcji Miejsca.

Data odnosi się do zmiany w chilijskim prawie: ustawa o ludach rdzennych z 1993 roku nie wymieniała Selk'nam, a w 2023 roku parlament dopisał ich do jej listy. Mierzy więc moment, od którego państwo przestało traktować tę sprawę jako zamkniętą.

Rok dotyczy jednego kraju i jednego aktu prawnego. Nie mówi nic o Argentynie, po której stronie granicy również mieszkają potomkowie, ani o tym, kto i na jakich zasadach zostanie uznany — kryteria przynależności są przedmiotem sporu, którego tu nie rozstrzygamy.

Zmiana jest prawna i tyle znaczy: nie wskrzesza obrzędu i nie przywraca języka. Rozstrzyga to, czy człowiek może urzędowo powiedzieć, kim jest, a przez trzydzieści lat od poprzedniej ustawy nie mógł; szerzej pisze o tym karta „Lud uznany ustawą za istniejący”.

Data wskazuje wyrok sądu ponadpaństwowego, a nie zmianę chilijskiego prawa: orzekał Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka, którego rozstrzygnięcia wiążą państwo uznające jego właściwość. Rubryka mierzy zatem moment, w którym sąd spoza kraju rozstrzygnął sprawę na niekorzyść państwa, a nie moment uchylenia samych przepisów.

Rok mierzy rozstrzygnięcie, a nie koniec sprawy: orzeczenie dotyczyło konkretnych postępowań i konkretnych osób, nie zaś samego istnienia tych przepisów, i nie przesądza o tym, co dzieje się w sporach o ziemię później. W liczniku stoi dlatego, że jest faktem z datą i z rozstrzygnięciem, a nie oceną.

Dlaczego ta data trafia do działu o wierze, wyjaśnia karta „Ustawa antyterrorystyczna wobec obrzędu” w sekcji Ściganie: wśród osób objętych postępowaniami były takie, które pełnią funkcje obrzędowe, a tej roli nie przejmuje kto inny.