Na czym to stoiKampanie wojskowe z lat 1727–1778 zakończone porażką strony rosyjskiej i śmiercią dowodzącego; układ z 1778 roku czyniący daninę dobrowolną i opierający stosunki na jarmarkach wymiennych; nominalny zarząd przez kolejne sto lat; podział ludu na hodowców reniferów i osiadłych myśliwych morskich; język rodziny czukocko-kamczackiej.

W osiemnastym wieku Rosja starała się podporządkować sobie Czukotkę w podobny sposób jak resztę Syberii: poprzez kampanię wojskową i zbieranie daniny w postaci futer. Ta kilkudziesięcioletnia próba przyniosła ciężkie straty obu stronom i zakończyła się porażką Rosjan — podczas jednej z bitew poległ dowódca rosyjskich sił wyprawowych.

W tysiąc siedemset siedemdziesiątym ósmym roku zawarto układ, którego warunki są w dziejach podboju Syberii wyjątkowe: danina stała się dobrowolna, wojsko wycofano, a stosunki oparto na wymianie handlowej prowadzonej na dorocznych jarmarkach. Formalnie obszar uznawano za podległy, faktycznie zarząd był nominalny jeszcze przez sto lat.

Skutki unikalnych ustaleń widoczne są w dalszych losach tego ludu. W odróżnieniu od zachodniej Syberii, nie było tu przymusowego nawracania na dużą skalę ani zbiorowych aktów niszczenia miejsc świętych. Misja dotarła późno i napotkała ograniczenia w swoich działaniach. Zmiany, które przyniosły te czasy, nie miały charakteru religijnego, lecz państwowego.

Sami Czukcze dzielą się na dwie grupy o odmiennym sposobie życia: hodowców reniferów wędrujących w głębi lądu oraz osiadłych myśliwych morskich z wybrzeża, polujących na morsy i wieloryby. Obie grupy posługują się językiem czukocko-kamczackim, nienależącym do żadnej innej rodziny języków, i wzajemnie wymieniają się produktami tak, że bez siebie nie mogłyby przetrwać.

Na czym to stoiZapisy z przełomu XIX i XX wieku sporządzane na miejscu; określenie zbiorcze istot pożerających chorego od środka; obrzędy z wysysaniem, wyciąganiem przedmiotu i walką przy zgaszonym ogniu, z głosami dochodzącymi z kilku stron izby; przechodzenie tych samych istot w rolę pomocników po ich pokonaniu.

Wyobrażenia czukockie o chorobie i nieszczęściu skupiają się wokół istot nazywanych zbiorczo ke’let. Nie są to duchy zmarłych ani bóstwa; są to byty głodne, które zjadają ludzi — dosłownie, od środka, kęs po kęsie. Chory nie jest więc kimś, kogo organizm zawiódł, lecz kimś, kto jest w tej chwili pożerany.

Zapisy o obrzędach Czukczów ujawniają, że leczenie polega na konfrontacji z ke'let. W rytuałach tych nie usuwa się bezpośrednio objawów; zamiast tego prowadzący spiera się z istotą, odbierając jej zdobycz, przekupując ją, podstawiając coś w zamian lub pochłaniając samą istotę. Opisy mówią o wysysaniu i wyciąganiu przedmiotów z ciała chorego, a także o walkach toczonych w ciemności przy zgaszonym ogniu, gdzie obecni słyszą głosy z kilku stron izby naraz.

Ke’let bywają też pomocnikami. Ten, kto raz je pokonał albo z nimi się ułożył, dysponuje nimi później przy kolejnych sprawach, więc granica między istotą wrogą a pomocną przebiega przez to, kto kogo ujarzmił, a nie przez naturę samej istoty.

Trzeba to powiedzieć wprost, bo inaczej cały ten obraz bywa czytany po europejsku. Nie ma tu podziału na dobre i złe duchy, jest podział na te, które właśnie jedzą, i te, które ktoś już opanował. Podobny układ atlas opisuje przy tuurngait inuickich i przy abaasy jakuckich, i za każdym razem jest to samo nieporozumienie w przekładzie.

Na czym to stoiSzczegółowe zapisy z przełomu XIX i XX wieku sporządzone na miejscu; polecenie otrzymywane podczas choroby lub doznania, z odmową uchodzącą za śmiertelnie niebezpieczną; wyliczone stopnie zmiany: mowa i uczesanie, ubiór, zajęcia, u części małżeństwo z mężczyzną uznawane przez wspólnotę; przypisywana tym osobom szczególna moc obrzędowa.

W zapiskach Czukczów szczegółowo opisano zjawisko bez bliźniaczych odpowiedników w innych atlasach. Osoba — najczęściej młody mężczyzna — otrzymywała polecenie zmiany płciowej tożsamości podczas ciężkiej choroby lub doznania, a odmowa uchodziła za śmiertelnie niebezpieczną. Zapisy dokumentują ten proces.

Zmiana miała stopnie i zapisy wyliczają je po kolei. Najpierw zmieniał się sposób mówienia i uczesanie. Potem ubiór. Potem zajęcia: przechodzenie do prac wykonywanych przez kobiety, z porzuceniem polowania. Na końcu, u części osób, zawarcie małżeństwa z mężczyzną, uznawanego przez wspólnotę na równi z innymi.

Osoby te uchodziły za szczególnie mocne w sprawach obrzędowych — potężniejsze od zwykłych praktyków — ponieważ stały między dwiema rolami i przez to miały dostęp do obu. Wspólnota traktowała ich pozycję jako wymagającą i niełatwą, nie postrzegając jej jako wybór ani przywilej.

Odnotowujemy to zjawisko takim, jakie jest w źródłach, powstrzymując się od dodawania współczesnych koncepcji i angażowania tych osób w dzisiejsze debaty. Była to ustalona, stopniowa i społecznie uznana struktura, która nie posiadała żadnych innych nazw, przebiegów czy uzasadnień poza tymi, które zostały opisane — wystarczało to do jej opisania.