Skąd wiemyOkreślenia w mowie obrzędowej; brak świątyń i ofiar; spór o to, na ile jest to jedna postać.

Mowa o zasadzie podwójnej, opisywanej jako para męsko-żeńska, z której wywodzi się reszta. Nie ma tu kultu z ofiarami ani świątyni, którą dałoby się wskazać.

Trzeba przy tym uczciwie zaznaczyć, że to, jak bardzo była to jedna postać, jest sporne. Część badaczy uważa dzisiejsze ujęcie za porządkowanie wprowadzone znacznie później.

Wracamy więc do reguły, którą stosujemy wszędzie: piszemy, co jest poświadczone, i osobno, co jest uporządkowaniem zrobionym po.

Skąd wiemyZnaczenie samej nazwy oraz zachowane lustra obsydianowe i przedstawienia ich użycia.

Polerowany obsydian daje ciemne odbicie, w którym widać kształty niewyraźnie. Był używany do patrzenia — i stąd nazwa postaci, która jest zarazem imieniem przedmiotu.

To ta sama zasada, którą opisujemy w kilku innych działach: lustro, woda, gładka powierzchnia jako narzędzie widzenia. Powtarza się w miejscach bez kontaktu, bo rozwiązuje ten sam problem.

Postać jest przy tym dwuznaczna: bywa dobroczyńcą i bywa tym, kto rujnuje. Nie ma tu podziału na dobrych i złych, do którego przywykł europejski czytelnik.

A było takTrwały motyw ikonograficzny regionu oraz opowieść o powrocie, której związek z podbojem jest konstrukcją późniejszą.

Wąż pokryty piórami występuje w ikonografii regionu na długo przed powstaniem państwa Mexików i na obszarze znacznie szerszym. To jeden z najtrwalszych motywów tej części świata.

Z postacią wiąże się też opowieść o władcy, który odszedł i ma wrócić. Przypisywanie jej roli w podboju jako gotowej przepowiedni jest jednak późniejszą konstrukcją i traktujemy ją jako taką.

Wymieniamy to osobno, bo jest to jeden z najczęściej powtarzanych „faktów” o podboju — i jeden z najsłabiej poświadczonych.

Skąd wiemyPrzypisania przez dzień urodzenia i dwa odrębne użycia słowa, poświadczone także współcześnie.

Każdy ma zwierzęcy odpowiednik, przypisany zwykle przez dzień urodzenia. Los obu jest spleciony: rana zwierzęcia bywa raną człowieka.

Słowo bywa też używane dla osoby umiejącej przybrać postać zwierzęcia. Te dwa znaczenia mieszają się i dziś, a w opisach popularnych są zwykle zlewane w jedno.

Warto zauważyć, że wiąże to porządek zwierzęcy z rachubą dni: dzień urodzenia daje charakter, a charakter ma postać. Rachuba, o której mówi cała ta strona, sięga więc dalej niż kalendarz.

Skąd wiemyZasięg kultu ograniczony do Mexików, przy poświadczonym szerokim zasięgu pozostałych postaci; układ świątyni odpowiadający opowieści o Coatepec.

Pozostałe wielkie postacie tego obszaru — Pierzasty Wąż, ten od deszczu, ten od dymiącego zwierciadła — są starsze od państwa Mexików i czczone daleko poza nim. Huitzilopochtli nie. Jest bóstwem jednego ludu, przyniesionym z wędrówki i wyniesionym razem z nim.

Opowieść o jego narodzinach umieszcza rzecz na wzgórzu Coatepec: matka zachodzi w ciążę od pęku piór, starsze rodzeństwo postanawia ją zabić, a on rodzi się zbrojny i rozprawia się z siostrą, zrzucając ją ze wzgórza. Świątynia w stolicy odtwarzała tę scenę w kamieniu: u stóp schodów leżała płyta z posiekaną siostrą.

To rzadki przypadek, w którym da się wskazać polityczną robotę mitu. Lud, który przyszedł na zasiedlone tereny ostatni i najpierw służył innym, dostaje bóstwo zwycięskie od pierwszej chwili życia — i buduje mu świątynię, która tę pierwszą chwilę powtarza.

Po upadku państwa kult zniknął szybciej niż wszystkie inne, bo nie miał oparcia poza tym państwem. Deszcz i Pierzasty Wąż zostały w wierze wiejskiej na stulecia; ten nie.

Skąd wiemyDwie kaplice na szczycie świątyni głównej; rozpoznawalny zestaw cech ikonograficznych o zasięgu ogólnomezoamerykańskim; pochówki dziecięce w depozytach świątynnych.

Świątynia w środku stolicy miała na szczycie dwie kaplice: jedną dla bóstwa ludu, drugą dla tego od deszczu. Nie była to uprzejmość wobec starszego kultu — rolnictwo kukurydziane na tej wysokości zależy od pory deszczowej co do tygodnia, a państwo karmiło setki tysięcy ludzi.

Tlaloc jest starszy od Mexików o ponad tysiąc lat i pod innymi imionami znany całej Mezoameryce. Rozpoznaje się go po obwódkach wokół oczu i po zębach, i ten sam znak działa od Teotihuacán po Jukatan.

Jego sanktuarium górskie leży na szczycie po wschodniej stronie doliny, powyżej czterech tysięcy metrów: kamienny dziedziniec z długą murowaną drogą dojazdową. Chodzi się tam do dziś, choć po co innego.

Do tego kultu należały ofiary z dzieci i nie ma sensu tego owijać. Pochówki przy głównej świątyni to potwierdzają, a opisy wiążą je z porą suchą. Piszemy to tu, a nie w przypisie.

Skąd wiemyUdokumentowane odkrycie z 1790 roku i kolejne zakopania oraz odkopania posągu na dziedzińcu uniwersytetu.

Postać matki Huitzilopochtliego przedstawia rzeźba wysoka na ponad dwa i pół metra: spódnica z węży, naszyjnik z rąk i serc, zamiast głowy dwa węże zwrócone do siebie. Nie jest to wizerunek osoby, tylko zestaw znaczeń złożony w jedno ciało.

Posąg wykopano przypadkiem podczas prac na głównym placu miasta Meksyk w 1790 roku. Trafił na uniwersytet, gdzie po pewnym czasie kazano go zakopać na dziedzińcu: przychodzili ludzie i zostawiali przy nim kwiaty. Odkopywano go później jeszcze dwa razy.

Ta historia jest ciekawsza niż sama rzeźba, bo pokazuje, że pytanie „czy to już tylko zabytek” bywało w praktyce pytaniem otwartym — i że rozstrzygano je decyzją administracyjną, a nie badaniem.

Dziś stoi w muzeum narodowym. Kwiatów już przy niej nikt nie zostawia, ale przy innych miejscach tej samej doliny owszem.

A było takPodział zaświatów według rodzaju śmierci, a nie według zasług — i czteroletnia droga zamiast natychmiastowego rozstrzygnięcia.

Kraina zmarłych miała dziewięć poziomów, a droga do jej dna trwała cztery lata i składała się z prób: przejście między zderzającymi się górami, wiatr tnący obsydianem, przeprawa przez rzekę. Na końcu nie było sądu.

O tym, dokąd się idzie, decydował nie sposób życia, lecz RODZAJ ŚMIERCI. Utopieni szli do miejsca związanego z deszczem, poległych i zmarłe w połogu czekało towarzyszenie Słońcu, reszta szła do Mictlan. Europejskiemu czytelnikowi trudno w to uwierzyć, bo znosi całą konstrukcję zasługi.

Przez rzekę przenosił zmarłego pies o rudej sierści — i dlatego psy chowano razem z ludźmi. Rasa bezwłosa z tego obszaru jest nazwana od tej roli i istnieje do dziś.

Cztery lata drogi i rzeka do przebycia tłumaczą też, dlaczego jedzenie i wodę zostawiano zmarłym wielokrotnie, a nie raz. To jest ten element, który przetrwał w listopadowych obrzędach.

Skąd wiemyPrzedstawienia obrzędu, opisy jego przebiegu oraz rozpoznana świątynia tego kultu poza obszarem Mexików.

Postać nazywana „naszym panem obdartym ze skóry” wiązała się ze wschodem, z wiosną i z odnowieniem roślinności. Obrzęd jej święta polegał na tym, że skórę zabitego nosił przez dwadzieścia dni kapłan, a potem ją składano.

Znaczenie było rolnicze i czytelne w swojej logice: ziarno kukurydzy zrzuca łuskę, ziemia zmienia okrycie. To nie czyni obrzędu mniej okrutnym, ale tłumaczy, dlaczego był to obrzęd wiosenny, a nie wojenny.

Kult jest starszy i szerszy od Mexików. Świątynia poświęcona tej postaci została rozpoznana w stanie Puebla, na terenie ludu mówiącego innym językiem — co przesuwa rzecz poza jedno państwo i jedną stolicę.

Wymieniamy to hasło, bo dział, który opisuje tylko kalendarz i ładne pióra, kłamie przez pominięcie. Tu było i jedno, i drugie, w tym samym mieście i w tym samym roku.

Skąd wiemyTożsamość słowa oznaczającego turkus, rok i wiązkę lat; umiejscowienie kultu w palenisku domowym.

Bóstwo ognia i roku łączy dwie rzeczy, które w tym języku są blisko: słowo oznaczające turkus znaczy też rok i coś drogocennego. Wiązka pięćdziesięciu dwóch lat nosi tę samą nazwę co turkus.

Ognisko domowe było jego miejscem, a palenisko w środku domu punktem, w którym ta wielka rachuba dotykała jednej rodziny. Gaszenie ogni nie było więc gestem państwowym wykonywanym gdzieś wysoko, tylko czynnością w każdej kuchni.

Do jego święta należał obrzęd z ogniem, w którym brali udział także ludzie starzy — jedna z niewielu poświadczonych okazji, gdy w obrzędzie zbiorowym pito napój alkoholowy legalnie.

Podpisem tego działu jest wiązka lat i jeden ogień. Ta postać jest tym, przez co obie te rzeczy są jedną rzeczą, a nie dwiema.

Skąd wiemyZnaczenie słowa jako formy zwracania się oraz zapisy duchownych z lat siedemdziesiątych XVI wieku o nazywaniu tym słowem Matki Bożej z Tepeyac.

Słowo znaczy dosłownie „nasza czcigodna matka” i było stosowane do kilku postaci żeńskich, nie do jednej. Bywa tłumaczone jak imię własne, a jest formą zwracania się.

Jedno ze wzgórz na północ od stolicy było miejscem kultu postaci tak nazywanej. To samo wzgórze stało się później najważniejszym miejscem pielgrzymkowym całego kraju, pod innym wezwaniem.

W zapisach z lat siedemdziesiątych XVI wieku duchowni odnotowują z niepokojem, że miejscowi nazywają tamtejszą Matkę Bożą dawnym słowem. Ten zapis jest wcześniejszy niż jakikolwiek zachowany tekst opowieści o objawieniu.

Co z tego wynika i czego nie wynika, rozkładamy w dziale o ludach obu Ameryk. Tu odnotowujemy samo słowo i samo wzgórze, bo należą do tego języka i do tej doliny.