Te cztery rzeczy nie są listą braków ułożoną dla efektu. Są zestawem cech, po których w ogóle rozpoznaje się religię: nazwane duchy uporządkowane w rodziny, obrzęd wprowadzający nowego człowieka, osoby uprawnione do prowadzenia obrzędu i wspólnota, która się na nim zbiera.

Liczba bierze się z zestawienia materiału z dwóch stron. W relacjach zbieranych na Południu Stanów w latach trzydziestych XX wieku nie występuje ani lista bóstw z imionami, ani kalendarz świąt, ani nazwa dla kogoś, kto miałby prawo mówić w imieniu grupy — jest klient, sprawa i zapłata. Po stronie haitańskiej wszystkie cztery rzeczy mają własne, odrębne słownictwo obrzędowe.

Jeden wyjątek wypada zaznaczyć od razu, bo inaczej czytelnik znajdzie go sam i uzna zdanie za nieścisłe. Nad jeziorem Pontchartrain zgromadzenia rzeczywiście się odbywały, w wyznaczonym terminie i jawnie — ale to voodoo nowoorleańskie, trzeci porządek z własną metryką, a nie hoodoo wiejskiego Południa, którego ta liczba dotyczy.

Przybysze nie przypłynęli wprost z Saint-Domingue. Po rewolucji haitańskiej osiedli najpierw na Kubie, skąd wypędzono ich w 1809 roku w odwecie za wojnę napoleońską w Hiszpanii; stamtąd trafili do Luizjany, kupionej przez Stany sześć lat wcześniej. Przyjechali w trzech mniej więcej równych częściach: wolni ludzie kolorowi, biali i ludzie niewolni.

Skutek widać w mieście od razu — we francuszczyźnie używanej na co dzień, w katolickiej obrzędowości i w zgromadzeniach nad Pontchartrain, opisywanych potem przez prasę i obserwowanych przez policję. Jest to jedyne wejście porządku haitańskiego do Ameryki Północnej na taką skalę, o jakim mamy dokumenty, i zarazem jedyny punkt styku, o którym wolno mówić przy hoodoo.

Ta wielkość jest datą, nie pomiarem. Wiadomo, ilu ludzi wpisano do rejestrów po wyokrętowaniu w Nowym Orleanie, i wiadomo, ile miasto liczyło przedtem; zdanie o podwojeniu bierze się z zestawienia tych dwóch zapisów. Nie wiadomo natomiast, co każdy z przybyłych przywiózł ze sobą w praktyce — i tego dział nie dopowiada.

Szacunek obejmuje pas wybrzeża i wysp od Karoliny Północnej po północną Florydę, czyli obszar dawnych plantacji ryżu i indygo, wraz z osobami, które wyjechały stamtąd do miast i mowę zachowały. Na południe od Savannah tych samych ludzi i tę samą mowę nazywa się Geechee, a granica między obiema nazwami jest zwyczajowa, nie językowa.

Kłopot z liczbą bierze się z progu, jaki sobie postawimy. Spis ludności pyta o język używany w domu i wykazuje osobno tylko te, które ma w swoim wykazie; kreol na podłożu angielskim bywa w takiej ankiecie zgłaszany po prostu jako angielski, bo sami mówiący nazywają go czasem dialektem. Zależnie od tego, czy liczyć wyłącznie osoby mówiące płynnie, czy także te, które rozumieją i przechodzą na tę mowę między swoimi, wynik zmienia się wielokrotnie.

Dlatego stoi tu wartość zaokrąglona i opatrzona zastrzeżeniem. Pewne jest natomiast, czego dotyczy: mowy używanej dzisiaj, a nie liczby potomków mieszkańców wysp — tych jest znacznie więcej, a język przechodzi na kolejne pokolenie nierówno, najmocniej tam, gdzie wspólnota została na miejscu.

Data odnosi się do początków uprawy ryżu na wyspach Karoliny, a nie do zachowanego egzemplarza. Najstarsze kosze były narzędziem pracy: płaskim, szerokim naczyniem, którym podrzucano ziarno, żeby wiatr zabrał plewy. Robiono je z sitowia rosnącego na miejscu, a robota należała do dniówki, nie do rękodzieła na sprzedaż.

Ciągłość opiera się tu na sposobie wykonania, nie na wyglądzie. Wałek z trawy zwija się spiralnie i przewiązuje wąskim pasmem, a ten sam chwyt widać w wyrobach zachodnioafrykańskich — porównanie da się więc przeprowadzić na zachowanych koszach, a nie tylko na opowieści o pochodzeniu.

Trawa słodka weszła później, razem z wyrobami domowymi i sprzedażą przy drodze pod Charlestonem. Zmienił się surowiec i przeznaczenie — z naczynia do młócki na przedmiot kupowany — a nie chwyt ręki, po którym poznaje się technikę.

Pomyłka ma źródło w pisowni i w handlu. Słowo z języka fon, oznaczające ducha, zapisywano po francusku, po angielsku i po kreolsku na kilka sposobów naraz, a dziewiętnastowieczna prasa Nowego Orleanu używała jednej formy dla wszystkiego, co uznała za obce i gorszące. Ta właśnie forma przyjęła się potem w powieści, w filmie i w sklepie z pamiątkami.

Rozdzielić te trzy porządki da się po cechach sprawdzalnych, a nie po wrażeniu. Vodou haitańskie ma nazwane duchy, wtajemniczenie, kapłaństwo i świątynię; voodoo nowoorleańskie ma zgromadzenia w wyznaczonym terminie, warstwę katolicką oraz doniesienia prasowe i akta policyjne, które to poświadczają; hoodoo Południa nie ma żadnej instytucji i jest robotą przyjmowaną na zamówienie pojedynczej sprawy.

Rozróżnienie nie jest pedanterią nazewniczą, bo każdy z tych porządków ma inną metrykę i inny obszar: Haiti od końca XVIII wieku, Nowy Orlean od XIX, wiejskie Południe przez cały ten czas i bez jednego ośrodka. Kto bierze je za jedno, przenosi kapłaństwo i wtajemniczenie tam, gdzie ich nigdy nie było, a praktyce miejskiej odbiera jej własną, dobrze udokumentowaną historię.

Bębny uznano za środek porozumiewania się na odległość — i to jest w ustawie zapisane wprost.

Rytm przeniósł się na ręce, stopy i kij uderzający w podłogę. Tak brzmi obrzęd w kręgu do dziś.

To jeden z najlepiej udokumentowanych przypadków, gdy przepis prawny zmienił brzmienie muzyki.

Rozmówcom płacono, a całość wydano później w kilku tomach liczących tysiące stron.

Mówili do obcego, za pieniądze i w okresie segregacji — część odpowiedzi była dopasowana do oczekiwań pytającego.

Drugim wielkim zbiorem są relacje osób urodzonych w niewoli, zebrane w tym samym dziesięcioleciu.

Przychodzący bierze przyniesiony przedmiot, robi z nim coś i oddaje. Od tej pory człowiek umie.

W relacjach bywa nazywany diabłem, bywa „czarnym człowiekiem”, a bywa nie nazwany wcale.

Wskazuje się zarówno na chrześcijańskiego diabła, jak i na zachodnioafrykańską postać strażnika rozdroża. Obie linie są możliwe.

Założycielką pierwszej z nich była kobieta przybyła z Chicago; wspólnoty mają biskupów, w tym kobiety.

Wśród przywoływanych przewodników duchowych jest przywódca ludu z Illinois, który w latach trzydziestych XIX wieku prowadził wojnę z armią amerykańską.

Cztery tradycje złożone w jedną wspólnotę, w jednym mieście i w ciągu jednego pokolenia.