Skąd wiemyNadania z 1679 roku, zachowane budynki meczetów i mizarów, nagrobki z inskrypcjami dwupismowymi.

Tatarzy osiedlali się w Wielkim Księstwie Litewskim od schyłku czternastego wieku, początkowo jako oddziały wojskowe. W 1679 roku część z nich dostała ziemię na Podlasiu zamiast zaległego żołdu i tak powstały wsie, które stoją do dziś.

Język ojczysty stracili wcześnie, przechodząc na polski i białoruski, ale religii nie. Powstała z tego sytuacja rzadka w skali Europy: wspólnota muzułmańska mówiąca po słowiańsku, służąca w wojsku Rzeczypospolitej i chowana na cmentarzach z inskrypcjami w dwóch pismach.

Nie ma tu żadnej egzotyki i to jest sedno. Meczet postawił miejscowy cieśla z miejscowego drewna, według miejscowej ciesiołki, tylko ustawiony w inną stronę świata.

Skąd wiemyZachowane rękopisy tatarskie z osiemnastego i dziewiętnastego wieku, opisane w opracowaniach językoznawczych.

Księgę otwiera się od tej strony, z której my zamykamy, i kartki idą w lewo. Pismo jest arabskie, wiązane, z kropkami nad literami i pod nimi. Dopiero gdy ktoś przeczyta je na głos, okazuje się, że mówi po białorusku albo po polsku — bo słowa są słowiańskie, a arabskie są wyłącznie litery.

Pisarz miał z tym kłopot, którego nie dało się obejść. Arabski alfabet nie ma znaku na „cz", nie ma na „ż", nie ma na „ł" ani na nosówki. Trzeba je było dorobić: dosypać kropek, pożyczyć liter perskich i tureckich, a gdzie i to nie starczało — wymyślić własne. Powstał alfabet, którym nie pisze nikt poza tymi księgami.

W środku są modlitwy, objaśnienia obrzędów, opowieści o prorokach i teksty ochronne przepisywane na osobne karteczki do noszenia przy sobie. Jest też tefsir, w którym między wierszami arabskiego Koranu biegnie przekład na mowę domową — jedna z najwcześniejszych prób przełożenia tej księgi na język słowiański, zrobiona przez ludzi modlących się w języku, którym już nie rozmawiali.

Skąd wiemyOsadnictwo poświadczone od przełomu czternastego i piętnastego wieku; zachowane kenesy i piśmiennictwo karaimskie.

Karaimi przybyli na ziemie Wielkiego Księstwa z Krymu u schyłku czternastego wieku. Ich język należy do rodziny tureckiej, ich religia jest odłamem judaizmu, który uznaje wyłącznie Pismo i odrzuca autorytet Talmudu, a ich świątynia nazywa się kenesą.

Łączą w sobie tyle pozornie wykluczających się cech, że bywają w opisach upraszczani do jednej z nich. Tymczasem właśnie to połączenie jest ich tożsamością, a nie kolizją cech.

Wspólnota jest dziś bardzo nieliczna, a jej język należy do najbardziej zagrożonych w Europie. Wymieniamy ją, bo bez niej obraz dawnej Rzeczypospolitej zostaje fałszywie uproszczony do trzech czy czterech wyznań.

Skąd wiemyDzieje unii brzeskiej i jej odwrócenia w dziewiętnastym wieku; zachowana sieć świątyń obu obrządków.

Wschodnia część dawnej Rzeczypospolitej była prawosławna, potem w znacznej części unicka po unii brzeskiej, potem w dziewiętnastym wieku przymusowo wrócona do prawosławia. Dla mieszkańców wsi zmiany te oznaczały głównie zmianę zwierzchności, bo obrzęd pozostawał wschodni.

To jest ważne dla całego działu, bo pokazuje, że przynależność wyznaniową ustalano bywało ponad głowami, a ciągłość praktyki biegła pod spodem. Szeptucha, o której mówi ten dział, jest właśnie taką ciągłością.

Skutek widać do dziś w krajobrazie: cerkwie i kościoły stoją w tych samych wsiach, czasem naprzeciw siebie, a święta liczy się według dwóch kalendarzy naraz.

Skąd wiemySpisy ludności miasteczek sprzed drugiej wojny; zachowane bóżnice, cmentarze i układy urbanistyczne.

W wielu miasteczkach tej części kraju ludność żydowska stanowiła większość mieszkańców, a nie mniejszość mieszkającą obok. Rynek, handel, rzemiosło i rytm tygodnia układały się wokół dwóch dni świątecznych, nie jednego.

Zostały po tym budynki i układy ulic, a w polszczyźnie słowa, których pochodzenia rzadko jesteśmy dziś świadomi. To jest ślad trwalszy od murów i mniej rzucający się w oczy.

Mówimy o tym w czasie przeszłym z powodu, który nie wymaga dopowiedzenia. Rysunek tego działu zostawia dla tej wspólnoty punkt, żeby jej nieobecność była widoczna, a nie pominięta.

Skąd wiemyRozłam w Cerkwi rosyjskiej w siedemnastym wieku; zachowane molenny i cmentarze; układ wsi z łaźniami.

W połowie siedemnastego wieku reforma ksiąg i obrzędu w Cerkwi rosyjskiej rozłamała ją na dwie części, a ci, którzy reformy nie przyjęli, byli przez następne pokolenia wypychani na obrzeża państwa i poza nie. Część dotarła w osiemnastym i dziewiętnastym wieku na Suwalszczyznę i Mazury, gdzie zakładała wsie na gruntach dotąd nieuprawianych.

Odłam, który osiadł tutaj, nie ma duchownych. Nabożeństwo prowadzi wybrany przez wspólnotę nastawnik, a dom modlitwy nazywa się molenną, nie cerkwią. Znak krzyża czyni się dwoma palcami, a nie trzema, i to właśnie ten szczegół — pozornie drobiazg — był jednym z punktów rozłamu.

Do tego działu należą z tego samego powodu co Tatarzy i Karaimi: to jest wspólnota, która przyszła z zewnątrz, została i zachowała obrzęd starszy niż ten, który stał się większościowy tam, skąd przyszła. Drewniane molenny stoją do dziś, a we wsiach zachowały się łaźnie stawiane osobno od domów.

Skąd wiemyZgodne zapisy wywiadów o korzystaniu z pomocy poza własnym wyznaniem; napomnienia duchownych jako świadectwo skali.

Najmocniej widać tę bliskość nie w budynkach i nie w słownictwie, tylko w tym, do kogo szło się z chorobą. Zapisy zgodnie notują, że katolicy chodzili do prawosławnych szeptuch, że do tatarskich i żydowskich specjalistów przychodzili sąsiedzi wszystkich wyznań, i że nikogo to szczególnie nie dziwiło.

Rzecz ma prostą logikę. Modlitwa była sprawą własnej wspólnoty, a skuteczność sprawą osobną i sprawdzalną: jeżeli u kogoś przechodziło, to się do niego szło. Wyznanie leczącego bywało nawet argumentem za, bo obcość dodawała procedurze mocy.

Duchowni wszystkich stron patrzyli na to niechętnie i mówili o tym wprost, co samo w sobie jest poświadczeniem skali zjawiska: zakazuje się tego, co się dzieje. Praktyka przetrwała te zakazy o kilka pokoleń i miejscami trwa nadal.

Skąd wiemyUkład dni targowych w miasteczkach; zapożyczenia w mowie okolicy; spisy ludności sprzed wojny.

W miasteczku, w którym mieszkali obok siebie prawosławni, katolicy i Żydzi, tydzień nie miał jednego dnia wolnego, tylko dwa, a tam, gdzie byli jeszcze Tatarzy, bywał i trzeci. Dzień targowy wyznaczano tak, żeby nie wypadł na żaden z nich, więc kalendarz handlu układał się wokół kalendarzy religijnych sąsiadów.

Na samym targu granice były najcieńsze. Kupowało się u kogo popadło, mówiło mieszaniną, w której polskie, białoruskie i jidyszowe słowa stały obok siebie, i znało się nawzajem po imieniu. Polszczyzna tej okolicy nosi po tym ślady, których dziś zwykle nie rozpoznajemy jako obcych.

Bliskość działała więc nie w teologii i nie w obrzędzie, których nikt nie mieszał, tylko w tygodniu, w rynku i w mowie — czyli tam, gdzie ludzie musieli się ze sobą dogadać, żeby żyć.