UstalonoŻe Syn jest tej samej istoty co Ojciec. Spór dotyczył jednej litery w greckim słowie i nie był sporem o słowo.

Kto po tym odszedłZwolennicy Ariusza, którzy przez następne stulecie pozostali silni, zwłaszcza wśród ludów germańskich ochrzczonych w tym obrządku.

Zjazd zwołał cesarz Konstantyn, świeżo po tym, jak przestał prześladować tę religię, i zrobił to z powodu praktycznego: spór o to, kim jest Chrystus, dzielił miasta wschodu i groził niepokojem. To jest ważny szczegół ustrojowy. Pierwszy sobór powszechny zwołuje władza świecka, przewodniczy jej urzędnik, a wynik ogłasza się jako obowiązujący w całym państwie.

Rozstrzygnięto, że Syn jest współistotny Ojcu. Strona przeciwna, idąca za prezbiterem Ariuszem, twierdziła, że Syn został zrodzony, a więc był moment, kiedy go nie było. Różnica w greckim zapisie sprowadzała się do jednej litery i właśnie dlatego ten spór wraca w opowieściach jako przykład dzielenia włosa na czworo. W praktyce chodziło o to, czy chrześcijaństwo jest religią jednego Boga, czy dwóch nierównych.

Ustalono także wspólną datę Wielkanocy, co brzmi jak sprawa kalendarza, a było sprawą jedności: gminy poszczące, gdy sąsiednie już świętowały, wyglądały jak dwie różne religie. Ariańskiej strony to nie przekonało. Przez następne dekady ariańscy biskupi bywali na urzędach, a ludy germańskie wchodzące do cesarstwa przyjmowały chrzest właśnie od nich, co dało Europie kilka stuleci państw ariańskich obok nicejskich.

UstalonoRozszerzono wyznanie z Nicei i orzeczono o boskości Ducha. To jest tekst, który do dziś odmawia się na mszy.

Kto po tym odszedłNikt wielki, ale stolicy w Konstantynopolu przyznano miejsce zaraz po Rzymie, co później stało się osią sporu o pierwszeństwo.

Wyznanie z Nicei mówiło o Ojcu i Synu, a o Duchu tylko jednym zdaniem. Ten sobór dopisał resztę i powstał tekst, który wierni odmawiają do dzisiaj, w obu połowach chrześcijaństwa, w tej samej kolejności zdań. To jeden z niewielu punktów, w którym Wschód i Zachód nigdy się nie rozeszły co do treści.

Ważniejszy dla późniejszych dziejów okazał się kanon o randze stolic. Konstantynopol dostał miejsce zaraz po Rzymie z uzasadnieniem, że jest nowym Rzymem, czyli że o randze biskupstwa decyduje ranga miasta. Rzym tego uzasadnienia nigdy nie przyjął, bo opierał swoje pierwszeństwo na apostole, a nie na mieście. Spór o to, czy o pierwszeństwie decyduje historia miasta, czy pochodzenie urzędu, wraca potem przez siedemset lat.

UstalonoŻe Maryi przysługuje tytuł Bogarodzicy, bo zrodziła jednego Chrystusa, a nie osobno człowieka.

Kto po tym odszedłKościół Wschodu, działający w państwie perskim i stamtąd aż po Indie i Chiny.

Nestoriusz, biskup Konstantynopola, wolał tytuł Chrystusorodzica, bo obawiał się, że nazywanie kobiety matką Boga sugeruje, jakoby bóstwo miało początek. Przeciwnicy uznali, że w ten sposób rozdziela Chrystusa na dwóch. Sobór rozstrzygnął przeciwko niemu, zanim zdążyła dotrzeć delegacja jego zwolenników, a gdy dotarła, obradowała osobno i orzekła odwrotnie.

Skutek był geograficzny, nie tylko doktrynalny. Chrześcijanie żyjący poza cesarstwem, w państwie perskim, nie mieli powodu przyjmować rozstrzygnięcia podjętego w stolicy wrogiego mocarstwa. Zostali przy własnym porządku i przez następne stulecia zbudowali sieć sięgającą przez Azję Środkową do Chin, gdzie w ósmym wieku postawiono stelę opisującą ich wiarę, i do Indii, gdzie ich potomkowie żyją do dziś.

To jest pierwszy z dwóch rozłamów, które odcięły więcej terytorium niż słynna schizma, a które w szkolnej opowieści prawie nie występują.

UstalonoŻe w Chrystusie są dwie natury w jednej osobie, bez pomieszania i bez rozdzielenia.

Kto po tym odszedłKościoły, które tej formuły nie przyjęły: koptyjski, ormiański, syryjski, a z nimi etiopski i erytrejski.

Spór dotyczył tego, jak mówić o bóstwie i człowieczeństwie w jednej postaci. Sobór przyjął formułę o dwóch naturach. Strona przeciwna nie twierdziła, że Chrystus jest tylko Bogiem, choć tak ją nazwano; twierdziła, że natura jest jedna, złożona, i że mówienie o dwóch grozi rozdzieleniem. Spór był w dużej mierze sporem o greckie słowo używane w dwóch różnych znaczeniach przez dwie szkoły.

Rozejście poszło wzdłuż granic językowych i prowincjonalnych. Egipt mówiący po koptyjsku, Syria po syryjsku i Armenia po ormiańsku zostały przy swoim, a grecki Konstantynopol i łaciński Rzym przy swoim. Cesarstwo próbowało to potem cofnąć kilka razy, raz formułą pośrednią, raz siłą, i za każdym razem robiło się gorzej.

Dla naszej strony to jest ważne z powodu praktycznego. Armenia i Róg Afryki, o których mamy osobne działy, leżą po tamtej stronie tej granicy, a nie po tej. Etiopski tabot i ormiański chaczkar nie są wariantami tego samego chrześcijaństwa co gotycka katedra; są gałęzią, która odeszła w piątym wieku i od tamtej pory rosła osobno.

UstalonoŻe ikonom należy się cześć, ale nie to samo uwielbienie co Bogu. Rozróżnienie językowe, które ocaliło malarstwo.

Kto po tym odszedłNikt trwale, ale spór wrócił jeszcze raz i zakończył się dopiero w 843 roku.

Przez ponad sto lat cesarstwo wschodnie niszczyło własne obrazy religijne, powołując się na zakaz czynienia podobizn. Zniszczono wtedy tak wiele, że o wcześniejszym malarstwie bizantyńskim wiemy głównie z miejsc leżących poza zasięgiem cesarskich rozporządzeń, przede wszystkim z klasztoru na Synaju.

Sobór przywrócił obrazy, wprowadzając rozróżnienie między czcią okazywaną wizerunkowi a uwielbieniem należnym samemu Bogu. Po grecku to dwa różne słowa i na tej różnicy oparto całe rozstrzygnięcie. W przekładzie łacińskim różnica się zatarła, co wywołało na Zachodzie osobne zamieszanie.

To ostatni sobór uznawany za powszechny przez obie strony późniejszego podziału. Wszystko, co zwołano potem, jedna strona uznaje, a druga nie — i to samo w sobie jest miarą tego, jak daleko już się rozeszły.