Madagaskar zalicza się geograficznie i politycznie do Afryki, a jego mieszkańcy są w znacznej części potomkami przybyszów z Azji Południowo-Wschodniej. Język jest austronezyjski w całej swojej budowie.

Nie znaczy to, że Malgasze „nie są Afrykanami" — znaczy, że pochodzenie ludności tej wyspy jest mieszane i że jedna z dwóch głównych składowych przyszła z drugiego końca oceanu. Obie są prawdziwe naraz.

Prawie każde nieporozumienie o Madagaskarze da się wyprowadzić z pomijania tej drugiej składowej: stąd zdziwienie ryżem, stąd nierozpoznanie valihy, stąd szukanie afrykańskich odpowiedników vintany, których nie ma.

Famadihana bywa opisywana jako taniec z trupami i przedstawiana jako makabryczna. Uczestnicy opisują ją inaczej: jako spotkanie rodzinne, na które przodek zostaje zaproszony i na którym dostaje nowe ubranie.

Panuje tam nastrój wesela: gra muzyka, je się i pije, opowiada się zmarłemu, co się wydarzyło, przedstawia nowo narodzonych. Płacz przy famadihanie uchodzi za niestosowny.

Obraz makabryczny bierze się z opisu z zewnątrz, który patrzy na ciało, a nie na spotkanie. Przyjęcie tego opisu za swój byłoby tym samym błędem, który prostujemy przy Wielkim Zimbabwe — uznaniem cudzej reakcji za opis rzeczy.

Sikidy bywa przedstawiane jako egzotyczna miejscowa wróżba. Jest to pełnoprawna geomancja: szesnaście figur z czterech pozycji dwustanowych, tablica wyliczana arytmetycznie, miejsca o przypisanych dziedzinach.

Droga przekazu jest poświadczona i biegła przez kupców z wybrzeża suahilijskiego; ślad widać w nazwach figur, wywodzących się z arabskiego. To nie jest domysł — to jest dowód językowy.

Warto przy okazji zauważyć rzecz odwrotną: ditaola Sotho-Tswana ma tę samą matematykę i żadnej poświadczonej drogi. Uczciwość polega na tym, żeby nie opisywać obu przypadków tak samo, choć tak samo wyglądają.

Fady bywa zbywane jako przesąd. Tymczasem jest systemem o wyraźnej budowie: zakazy są przypisane do osób, rodów, miejsc i czasów, a nie powszechne, i wynikają najczęściej z opowieści o dziejach rodu.

Ma to skutek praktyczny: żeby wiedzieć, czego ci nie wolno, musisz znać historię swojej rodziny. Zakaz jest więc nośnikiem pamięci, a nie tylko ograniczeniem.

Ma też skutek przyrodniczy: fady chroniące gaje, jeziora i gatunki bywają przestrzegane skuteczniej niż przepisy państwowe, i ochrona przyrody na wyspie korzysta z tego świadomie. Nazwanie tego przesądem nie opisuje ani budowy, ani skutków.

Powtarza się, że Malgasze uważają lemury za święte. Prawda jest bardziej szczegółowa: niektóre gatunki objęte są fady w niektórych okolicach, a w innych poluje się na nie bez oporów.

Najlepiej znany przykład to indri, otoczony zakazem w części swojego zasięgu i wiązany z opowieścią o wspólnym pochodzeniu z ludźmi. Ale zakaz jest miejscowy — bo fady zawsze jest miejscowe.

To jest dobra ilustracja ogólnej reguły tego działu: zdania zaczynające się od „Malgasze wierzą, że" są prawie zawsze zbyt szerokie. Właściwa forma brzmi „w tej okolicy obowiązuje zakaz".

Nazwa „Madagaskar" nie pochodzi z żadnego języka wyspy. Najprawdopodobniej wzięła się z relacji podróżnika, który usłyszał nazwę miasta na wybrzeżu afrykańskim i odniósł ją do wyspy, a zapis przyjął się na mapach.

Mieszkańcy nazywają siebie Malagasy i tak samo nazywa się język. Nazwa nadana z zewnątrz przyjęła się z czasem także na miejscu i jest dziś używana bez zastrzeżeń.

Odnotowujemy to nie po to, żeby ją zmieniać, lecz dlatego, że to samo zdarzyło się w tym atlasie wielokrotnie: „Buszmeni", „falasza", „Berberowie". Warto wiedzieć, które nazwy są własne, a które nadane.

Madagaskar bywa przedstawiany jako ostoja przyrody nietkniętej. Wyspa straciła jednak całą wielką faunę w ciągu kilkuset lat po zasiedleniu: ptaki słoniowe, lemury wielkości goryla, olbrzymie żółwie i karłowate hipopotamy.

Waga poszczególnych przyczyn jest sporna — polowanie, wypalanie, bydło i zmiana klimatu działały równocześnie — ale zbieżność czasowa z przybyciem ludzi jest wyraźna i nie jest kwestionowana.

Mówimy o tym w dziale o wierzeniach, bo ślad został właśnie w nich: przekazy o wielkim ptaku i o lemurze wielkim jak człowiek krążyły jeszcze długo po tym, jak zwierzęta zniknęły.

Vazimba są w opowieściach mieszkańcami wyspy sprzed przybycia obecnych. Czy stoi za tym rzeczywista wcześniejsza ludność, pozostaje nierozstrzygnięte: brakuje jednoznacznych śladów wcześniejszego zasiedlenia.

Bywa też tak, że mianem Vazimba określa się przodków z czasów na tyle dawnych, że nie da się ich już umieścić w rodowodzie — czyli granicę pamięci, a nie osobny lud.

Niezależnie od rozstrzygnięcia, miejsca uznawane za groby Vazimba są otaczane szacunkiem, składa się przy nich dary i obowiązują zakazy. Obrzęd działa więc niezależnie od historii — i to jest obserwacja, którą warto zabrać z tego działu dalej.

Ponad połowa mieszkańców określa się jako chrześcijanie, a obok tego uczestniczy w famadihanie, przestrzega fady i konsultuje ombiasy. Nie jest to rzadki wyjątek, tylko sytuacja typowa.

Sami uczestnicy tłumaczą, że jedno dotyczy zbawienia, a drugie rodziny — i ta sama odpowiedź pada u Oromo o gadaa oraz na wybrzeżu suahilijskim o mila. Trzy różne miejsca, jedno rozwiązanie.

Kościoły wyspy zajmują wobec tego stanowiska rozmaite, od potępienia po uznanie obrzędów pogrzebowych za sprawę rodzinną. Spór przebiega więc wewnątrz chrześcijaństwa malgaskiego i tak go opisujemy — nie rozstrzygając.