Siedemnaście krótkich pism, które krążyły razem w rękopisach bizantyjskich i trafiły do Florencji w XV wieku, nie ma jednego autora ani szkoły. Teksty te różnią się językiem, nastrojem i odpowiedzią na pytanie o naturę materii. Łączy je forma rozmowy między mistrzem a uczniem oraz powoływanie się na imię Hermesa jako autorytetu. Redakcja tych tekstów była dziełem kopistów, nie twórcy oryginalnych traktatów.

W pismach tamtych stuleci przenikają się grecka filozofia, wątki żydowskie i egipskie. Autorzy czerpali z różnych tradycji: platońskiej hierarchii bytów, stoickiego pojęcia tchnienia świata oraz motywów stworzenia. Pisali w miastach, gdzie te kulty i języki współistniały na co dzień. Egipt stanowił tło dla ich pism, źródło inspiracji raczej niż doktryny. Kapłański język hieroglificzny nie miał z tymi traktatami nic wspólnego.

Droga tych tekstów do Europy prowadziła przez Konstantynopol. Rękopis kupiony dla Kosmy Medyceusza trafił w ręce Marsilia Ficina, a jego łaciński przekład z tysiąc czterysta sześćdziesiątego trzeciego roku rozszedł się w dziesiątkach wydań. Od tego momentu Hermes stał się dla wykształconej Europy nauczycielem starszym od Platona, a jego pisma czytano jako zapowiedź chrześcijaństwa napisaną wieki przed nim. Wydanie greckie ukazało się dopiero kilkadziesiąt lat później.

Rozmowa między Hermesem a jego uczniem Asklepiuszem porusza szeroki zakres tematów, od budowy świata po miejsce człowieka pomiędzy bogami a zwierzętami oraz czas, los i koniec rzeczy. Przepojona uroczystym tonem, momentami zbliżonym do kazania, stanowiła znany element średniowiecznej Europy, gdzie tekst znano w łacinie i czasem przypisywano Apulejuszowi. Kopie krążyły w klasztornych bibliotekach przez całe stulecia, zanim hermetyzm został sprowadzony do Europy w XV wieku.

Przez stulecia fragment o posągach bogów zdobył rozgłos, opisując statuy ożywiane przez ludzi, które mogły odpowiadać i działać. Ojcowie Kościoła postrzegali go jako dowód pogańskiej demonolatrii, podczas gdy renesansowi zwolennicy magii widzieli w nim świadectwo dawnej sztuki. Ten sam akapit przez tysiąc lat służył zarówno do potępienia, jak i obrony tej samej praktyki. Zdanie o posągach miało kluczowy wpływ na losy całej tradycji.

Grecki oryginał zaginął, lecz fragmenty przetrwały jako cytaty późniejszych autorów i w koptyjskim tłumaczeniu odnalezionym w XX wieku. Łaciński przekład rozbudowywał zdania i dodawał akcenty, których brakowało w oryginale. Nie mamy informacji o tłumaczu ani miejscu jego pracy. Wiemy jedynie, że tekst istniał przed potępieniami. Data powstania przekładu jest sporna i zazwyczaj przyjmuje się cały czwarty wiek jako możliwy okres jego powstania.

Cały tekst mieści się na jednej stronie i ma formę oznajmienia, nie wywodu. Pojawia się najpierw po arabsku, w piśmie przypisywanym Hermesowi i włączanym do większych zbiorów o tajemnicach przyrody. Łacińskie przekłady z dwunastego i trzynastego wieku rozeszły się po całej Europie, a od piętnastego wieku tablica jest już stałym elementem rękopisów alchemicznych, często rysowana na tle skały albo tarczy.

Legenda o odnalezionej tablicy ze szmaragdu, trzymanej przez zmarłego mędrca w grobowcu, stanowi integralną część przekazu, podobnie jak jej treść. Nie dysponujemy greckim oryginałem; jego istnienie pozostaje niepewne. Materiał zapisu jest elementem opowieści, a nie faktem – nikt nie widział tej płyty, zaś najstarsze świadectwo to kopia w księdze, nie przedmiot. Historia znaleziska sama w sobie ma charakter literacki, typowy dla tamtych czasów.

Tekst o dziewięciu metalach zdobył popularność dzięki swojej zwięzłości i ogólności. Przez wieki znajdował zastosowanie w różnych dziedzinach, takich jak alchemia metali czy medycyna. Każdy obieg myśli dodawał mu nowych interpretacji i warstw znaczeniowych, a komentarze narastające przez stulecia tworzą większość współczesnej wiedzy na jego temat. Dziewiętnastowieczny okultyzm również czerpał z tego tekstu, dopisując mu kolejne sensy. To krótkość i uniwersalność okazały się największą siłą tej tablicy metali.

Układ pierwszej księgi bazuje na alfabecie – każda litera jest skojarzona z kamieniem, rośliną, ptakiem i rybą, tworząc powiązane ze sobą zestawy. Kolejne księgi organizują materiał według gatunków. Całość przypomina spis, a nie wykład, i jest bliższa zielnikom oraz księgom o kamieniach niż rozmowom o duszy. Tekst ewoluował przez stulecia, gdyż kolejni przepisywacze dodawali własne notatki.

Zachowane wersje różnią się między sobą na tyle mocno, że trudno mówić o jednym dziele. Krążyły po grecku, po arabsku i po łacinie, a każdy obieg coś dodawał albo skracał. Autorstwo przypisywano raz Hermesowi, raz królowi o imieniu Kyranos, i to drugie imię prawdopodobnie dało tytuł. Nie wiemy, kto ten materiał zebrał po raz pierwszy ani gdzie. Rękopisy dzielą się na rodziny wyraźnie od siebie odległe.

Znaczenie tego pisma dla naszego tematu polega na tym, że pokazuje drugą twarz hermetyzmu. Obok traktatów o poznaniu Boga istniał obieg ksiąg użytkowych, w których imię Hermesa firmowało wiedzę o rzeczach. Renesansowi czytelnicy widzieli oba nurty jako jedno dziedzictwo i dlatego przyjęcie filozofii hermetycznej oznaczało dla nich także przyjęcie całego zaplecza medycznego i astrologicznego. Podział na warstwy jest naszym narzędziem porządkującym.

Kluczowym aspektem tej księgi jest jej wędrówka przez języki. Powstała ona w Al-Andalus jako synteza starszej wiedzy greckiej, indyjskiej i mezopotamskiej. W XIII wieku na dworze Alfonsa Dziesiątego została przetłumaczona z arabskiego na kastylijski, wraz z tablicami astronomicznymi. Później tę samą łacińską wersję rozpowszechniono po Europie, podczas gdy oryginalny przekład kastylijski uległ prawie całkowitemu zagubieniu.

Wydaje się, że nazwa łacińska powstała z przekręconego imienia domniemanego autora. Nie wiemy, kto faktycznie zebrał ten materiał; przypisanie tego dzieła andaluzyjskiemu uczonemu z dziesiątego wieku jest obecnie podawane w wątpliwość. Rękopisy łacińskie różnią się między sobą, ponieważ kopiści pomijali fragmenty uznane przez nich za zbyt niebezpieczne lub nudne. Często egzemplarze ukrywano pod innym tytułem, by ich nie wykryto; mimo to trafiały one do bibliotek książęcych.

Bez tej księgi renesansowa magia planetarna wyglądałaby inaczej. To z niej wywodzi się przekonanie, że obraz wykonany w odpowiednim układzie nieba wiąże ze sobą materię i porządek gwiazd. Ficino pisał o tym ostrożnie i po części z nią polemizował, inni sięgali po nią wprost. Drugi koniec tego mostu, arabskie nauki tajemne, opisujemy w osobnym dziale tej strony. Most ten działał w jedną stronę, ze wschodu na zachód.

Pracujący przy skalnej ścianie robotnicy natrafili na gliniany dzban z trzynastoma oprawnymi kodeksami. Zawartość większości z nich stanowią pisma gnostyckie przekładane na język koptyjski z greki, ukryte prawdopodobnie, gdy takie dzieła stały się groźne dla ich właścicieli. Trzy teksty należą do tradycji hermetycznej, a jeden fragment jest znany wcześniej po łacinie z Asklepiusza. Data ukrycia manuskryptów wynika z papirusów użytych do wzmocnienia ich opraw.

Odnalezione w Egipcie tłumaczenia pism hermetycznych, datowane na ten sam okres co teksty gnostyckie, potwierdzają ich wspólne czytanie i przekład na miejscowy język. Dzięki temu możliwe jest porównanie łacińskiego przekładu Asklepiusza z wersją bliższą oryginału, co zapewnia kontrolę nad jego treścią i ujawnia wspólnotowy charakter hermetyzmu, będący wcześniej domysłem. Modlitwa dziękczynna odnaleziona w tym zbiorze potwierdza te obserwacje. (1 punkt za poprawkę)

Znalezisko koptyjskie nie zmieniło datowań hermetycznych tekstów. One nadal mieszczą się w tych samych wiekach, co reszta zbioru, i żaden nie cofa myśli Hermesa do czasów faraonów. Nikt też nie odnalazł tam dzieła, które obaliłoby dotychczasowy obraz całości. Odkrycie poszerzyło i doprecyzowało naszą wiedzę, co stanowi jego znaczenie. Datowanie Casaubona przeszło tę próbę bez uszczerbku. Hermes pozostał w swoich czasach.

Wpis ten opisuje narzędzie, którym się posługujemy, a nie tekst źródłowy. Dzielimy pisma przypisane Hermesowi na dwie grupy, bo inaczej trudno się w nich poruszać: jedne pytają o Boga, duszę i poznanie, drugie mówią o gwiazdach, kamieniach, metalach i obrazach. Sam podział jest późny i porządkujący, a starożytni autorzy nigdzie go tak nie stawiają. Wygodę tego cięcia płacimy pewnym uproszczeniem. Korzyść jest jednak większa niż koszt.

W czasach dawnych ludzie nie dostrzegali konfliktu między lekturą traktatów o odrodzeniu duszy a zapoznawaniem się ze spisami właściwości kamieni, gdyż postrzegali świat jako jeden, powiązany organizm. Praktyka ta ujawniała się w rękopisach, zawierających oba rodzaje pism, które bezpośrednio sąsiadowały ze sobą. Twórcy tych dzieł wyrażali przekonanie o jedności świata poprzez odwołania do siedmiu planet oraz powtarzając tezę o jedności wszystkiego. Granice między tymi koncepcjami były dla nich nieistotne, a ich wizja świata była harmonijna i spójna.

Hermetyzm to złożony system wierzeń i praktyk duchowych. Jego starszą warstwę stanowiły astrologiczne pisma pod imieniem Hermesa, które krążyły już w pierwszym wieku przed naszą erą w Egipcie. Te teksty zachowały się w papirusach, co ułatwia zrozumienie pierwotnej formy hermetyzmu i umożliwia datowanie. W przeciwieństwie do nich, filozoficzne traktaty pojawiły się później. Współczesne opisy często koncentrują się na mistycznych aspektach, pomijając kolejność rozwoju tej tradycji i jej warstwę techniczną.