Na czym to stoiZapisy kalendarza gospodarskiego i wróżb pogodowych; poświadczenia daty od średniowiecza.

Czternasty października uchodzi za początek zimy i jest ostatnim dniem pracy w polu dla rodzin żyjących z roli. Po nim ziemi się już nie rusza — nie dlatego, że nie ma co robić, lecz dlatego, że nie wolno. Pasterzom zostaje jeszcze jedno zajęcie: tego dnia dopuszcza się zwierzęta do rozpłodu, żeby młode przyszły na wiosnę.

Z pogody tego dnia wróży się całą zimę. Jeżeli świeci słońce, a owce zbijają się w ciasne stado, zima ma być ostra — i jest to wróżba tego rodzaju, jakie w gospodarstwie mają sens, bo zbijanie się stada rzeczywiście zapowiada zmianę pogody.

Osobny zakaz dotyczy kobiet: do końca miesiąca nie wolno pracować przy wełnie. Zakaz roboty w określone dni wraca w tym kalendarzu wielokrotnie i zawsze działa tak samo — wyznacza granicę, po której czas zmienia charakter, i czyni ją odczuwalną przez ręce, a nie przez datę.

Zwyczaj ten należy do najstarszych poświadczonych w tej okolicy; jego ślady sięgają jedenastego wieku. Nie znaczy to, że wtedy wyglądał tak samo — znaczy, że data była już wtedy wyróżniona.

Na czym to stoiZapisy zakazów i terminów tygodnia wilczego z kilku regionów; różne datowanie w zależności od okolicy.

W połowie listopada zaczyna się tydzień zwany wilczym — świętem nie w znaczeniu radości, lecz w znaczeniu zakazu pracy. Obowiązuje wtedy zakaz brania do ręki nożyc, żeby wilk nie chwycił owcy na pastwisku; zakaz dotykania igły i nici; a tam, gdzie w domu stoją krosna albo kołowrotek — zakaz tkania i przędzenia.

Logika tych zakazów jest konsekwentna i warto ją zobaczyć w całości. Wszystkie zakazane czynności są czynnościami rozdzielania albo łączenia: cięcie, przekłuwanie, splatanie. W dniach, gdy granica między tym, co swoje, a tym, co dzikie, uważana jest za cienką, nie wykonuje się niczego, co tę granicę naśladuje.

Z tych samych dni pochodzi przekonanie, że przez siedem nocy można nabawić się każdej choroby. Wilk i choroba stoją tu obok siebie jako dwa imiona tego samego zagrożenia — czegoś, co przychodzi z zewnątrz, gdy zamyka się rok gospodarski.

Daty różnią się o kilka dni zależnie od okolicy i nigdzie nie są sztywne. To zresztą reguła dla całego tego kalendarza: nie ma jednego bułgarskiego roku obrzędowego, jest kilkadziesiąt lokalnych, które zgadzają się co do sensu, a nie co do dnia.

Na czym to stoiZapisy obrzędu gotowania i wyrzucania ziarna wraz z formułami wypowiadanymi przy kominie.

Trzydziestego listopada noc zaczyna się skracać, a dzień rosnąć — według tego, co mówiono, dokładnie o jedno ziarno prosa. Stąd druga nazwa tego dnia, wzięta od słowa oznaczającego coś dużego: dzień, w którym wszystko zaczyna się powiększać.

Obrzęd naśladuje tę zasadę dosłownie. W wigilię gotuje się po garści wszystkiego, co przy gotowaniu pęcznieje: fasoli, soczewicy, grochu, prosa, pszenicy, jęczmienia, owsa, orkiszu i kukurydzy. Rzecz nie w potrawie, tylko w tym, że ziarno w garnku robi się większe — tak jak ma zrobić się dzień i jak ma zrobić się plon.

Rano każdy z domowników bierze trochę ugotowanego ziarna i wyrzuca je przez komin, wypowiadając życzenie urodzaju. Część idzie do paszy dla bydła, resztę się zjada. Wyrzucane przez komin bywa adresowane wprost do niedźwiedzia: masz gotowane, więc nie bierz surowego, nie bierz naszego chleba i nie bierz ludzi.

Zwróć uwagę, że to nie jest przebłaganie strasznego zwierzęcia, tylko układ. Niedźwiedziowi daje się porcję z tego samego garnka, z którego je rodzina, i w zamian oczekuje się, że zostawi resztę w spokoju. Ta sama konstrukcja — podzielenie się zamiast obrony — wraca w tej części Europy wszędzie tam, gdzie las zaczyna się za ostatnim domem.