Na czym to stoiZapisy etnograficzne z XIX i XX wieku; ta sama istota poświadczona w sąsiednich krajach i w języku tureckim.

Dwanaście dni między Bożym Narodzeniem a świętem Chrztu nazywa się tu dniami nieczystymi. Według tego, co spisano, jest to czas, w którym granica jest słabsza: nie chrzci się, nie bierze ślubów, nie pierze i nie wychodzi się po zmroku samemu.

Po drogach chodzi wtedy karakondżuł: kudłaty, o niepewnym kształcie, spotykany przy mostach, przy młynach i na rozstajach. Jego stały sposób działania to wskoczenie człowiekowi na barana i kazanie się nosić aż do pierwszego koguta. Bywa też, że zadaje pytanie — i wtedy odpowiedzieć trzeba w określony sposób, bo zła odpowiedź kończy się źle.

Ta sama istota chodzi po całych Bałkanach i po Anatolii, pod bardzo podobną nazwą, a jej wersję osmańską opisuje osobny dział tego serwisu. Nazwa jest tureckiego pochodzenia, co przy wspólnym pięciowiecznym państwie nie dziwi.

Dwunastodniowy czas zawieszenia porządku nie jest tutejszym wynalazkiem — występuje od Alp po Kaukaz i ma związek z różnicą między rokiem księżycowym a słonecznym, która wynosi właśnie około jedenastu dni. Czy tak to rozumiano, nie wiadomo; że tyle właśnie dni, wiadomo na pewno.

Na czym to stoiZapisy etnograficzne; pieśń o zamurowanej żonie w wersjach z kilku języków; depozyty pod węgłami znajdowane przy rozbiórkach.

Panowało przekonanie, że każda duża budowla — most, młyn, wieża — musi wziąć czyjeś życie, inaczej się nie utrzyma. Zamiast człowieka wmurowywano jednak jego miarę: majster mierzył potajemnie czyjś cień sznurkiem albo nitką i zakładał tę nitkę w fundament.

Człowiek, którego cień zmierzono, miał umrzeć w ciągu roku i stać się duchem strzegącym budowli. Takiego strażnika nazywano talasymem. Stąd brały się opowieści o tym, że przy nowym moście nie należy stawać w słońcu i że budowniczych trzeba unikać.

Motyw żywego wmurowania zna cały półwysep — najsławniejsza jest pieśń o żonie zamurowanej w twierdzy, którą opowiadają także Serbowie, Albańczycy, Grecy i Rumuni w setkach wersji. Wersja z cieniem jest złagodzeniem tego samego: ofiarę zastępuje się miarą.

Pod węgłem budynku składano też rzeczy zwykłe: monetę, chleb, sól, czasem głowę koguta. Jedno i drugie robi to samo — płaci za miejsce. Różnica jest w cenie.

Na czym to stoiZapisy obrzędu dorocznej uczty i jego nazw; wierzenia o wężu domowym zebrane w kilku regionach.

Opiekuna domu nazywa się tu gospodarzem, tym samym słowem, którym nazywa się żywego głowę rodziny. Jest to duch pierwszego męskiego przodka rodu, a jego postacią widzialną bywa biały wąż, którego prawie nikt nigdy nie widzi, bo mieszka pod progiem, w fundamencie albo tuż przy ścianie domu.

Podstawą tego wyobrażenia jest przekonanie, że zmarły gospodarz nie przestaje być gospodarzem. Umiera tylko jego ciało; opieka nad spadkobiercami trwa dalej, a on sam pozostaje przy domu, który postawił. Nie jest więc duchem obcym ani strasznym, lecz członkiem rodziny na innym prawie.

Raz w roku wydaje mu się ucztę i ta uczta ma własną nazwę: stół gospodarza. Zabija się zwierzę, zastawia się stół, a udział mają w tym wyłącznie swoi. Obrzęd bywa też nazywany słowem oznaczającym namiestnika — czyli tego, kto zastępuje nieobecnego właściciela.

Zestaw z sąsiednią kartą o cieniu wmurowanym w ścianę i wyjdzie z tego jedna zasada. Dom w tej okolicy nie jest konstrukcją, tylko układem z kimś: żeby stał, ktoś musi w nim mieszkać po stronie niewidzialnej — dawny przodek albo cudza dusza wzięta podstępem.

Na czym to stoiZapisy wierzeń pasterskich i opisy obrzędu gaszenia i krzesania ognia we wsi.

Ustrel powstaje z dziecka urodzonego w sobotę, które zmarło przed chrztem. Dziewiątego dnia po pogrzebie wychodzi z ziemi i odtąd żywi się krwią bydła i owiec, biorąc nocą sztuki najtłustsze, bo te są najdłużej niewidoczne w stadzie.

Za dnia odpoczywa w miejscu, którego nikt nie podejrzewa: między rogami cielaka albo barana, albo między tylnymi nogami dojnej krowy. To jest w całym tym wyobrażeniu rzecz najbardziej niepokojąca — zagrożenie nie czai się w lesie, tylko siedzi w oborze, na zwierzęciu, które się właśnie doi.

Pozbywano się go ogniem, ale ogniem szczególnym. W sobotę rano gaszono w całej wsi wszystkie paleniska co do jednego, zganiano bydło i owce w jedno otwarte miejsce i tam krzesano ogień nowy, od którego zapalano potem wszystkie domy na nowo. Obrzęd wymagał więc zgody i udziału całej wsi naraz.

Zwróć uwagę na konstrukcję tego zabiegu: żeby usunąć jedno, trzeba było przerwać wszystko. Gaszenie wszystkich ogni i krzesanie nowego jest w tej części Europy zabiegiem najwyższej wagi, stosowanym przy zarazie bydła — i to mówi, jak poważnie traktowano tę stratę.