Na czym to stoiRozprawa Kosmasa z końca X wieku, zachowana w odpisach; brak jakiegokolwiek tekstu własnego ruchu.

Pod koniec dziesiątego wieku duchowny o imieniu Kosmas napisał rozprawę przeciwko nowej nauce. Zaczął ją zdaniem, że w ziemi bułgarskiej, za panowania prawowiernego cara Piotra, pojawił się kapłan imieniem Bogomił. To jedno zdanie jest całym źródłem wiedzy o założycielu.

Nie wiadomo o nim nic więcej: ani gdzie działał, ani jak długo, ani co dokładnie głosił własnymi słowami. Nie zachowało się ani jedno zdanie napisane przez niego lub przez kogokolwiek z tego ruchu, co do którego panowałaby zgoda, że jest jego własne.

Samo imię znaczy „miły Bogu” albo „Bóg się zmiłował” i było wtedy imieniem zwykłym. Część badaczy podejrzewa, że Kosmas wywiódł postać z nazwy ruchu, a nie odwrotnie — tak jak robiono to przy innych herezjach.

To jest punkt wyjścia do wszystkiego, co na tej stronie następuje. Każde zdanie o tej nauce pochodzi od kogoś, kto ją zwalczał i musiał ją najpierw wyłożyć w sposób dający się obalić. Jak bardzo to zniekształca obraz, pokazuje dział o herezjach, który zajmuje się wyłącznie tą stroną sprawy.

Na czym to stoiRozprawa Kosmasa; opisy procesów bizantyjskich z XI–XII wieku; późniejsze akta zachodnie opisujące podobny obrzęd.

Według przeciwników nauka ta wykładała rzecz tak: Bóg miał dwu synów, starszy odpadł i to on ulepił świat widzialny oraz ludzkie ciało, a młodszy — Chrystus — przyszedł pokazać duszom drogę wyjścia. Materia jest więc nie tyle zła z natury, co cudza.

Z tego wynikało wszystko, co ich odróżniało. Odrzucali krzyż — bo to narzędzie, którym zabito, a nie znak zbawienia. Odrzucali chrzest wodą, obrazy, świątynie, ołtarze i cały kler. Z modlitw zostawiali jedną, tę z Ewangelii. Doskonali wśród nich nie jedli mięsa, nie pili wina i nie zawierali małżeństw.

Kosmas zarzuca im też rzecz społeczną: że uczą ludzi nie słuchać panów, gardzić bogatymi, nienawidzić cara i zabraniać poddanym pracy dla władcy. Ten zarzut spowodował, że w dwudziestym wieku przedstawiano ich często jako ruch chłopski w religijnym przebraniu — co jest odczytaniem równie jednostronnym jak zarzut.

Wygląd nabożeństwa opisano tak: bez budynku, bez ołtarza, z nakładaniem rąk przy przyjęciu i z księgą Ewangelii kładzioną na głowę. Podobny obrzęd opisują późniejsze akta z południowej Francji — i to jest jedna z mocniejszych przesłanek za tym, że coś stąd tam dotarło.

Na czym to stoiRozprawa z końca X wieku; opisy procesów bizantyjskich; akta zachodnie opisujące obrzęd tego samego kształtu.

Wspólnota dzieliła się na dwa stopnie. Większość stanowili słuchacze żyjący zwyczajnie, pracujący i żeniący się. Wąską grupę — doskonałych — obowiązywał zakaz jedzenia mięsa, picia wina i zawierania małżeństw. Przejście z jednego stopnia do drugiego było jednorazowe i uroczyste.

Obrzęd przyjęcia opisano zgodnie w kilku niezależnych źródłach: bez budynku, bez ołtarza i bez kapłana w rozumieniu kościelnym. Zgromadzeni kładli ręce na przyjmowanym, a na głowę kładziono mu księgę Ewangelii. Odmawiano jedną modlitwę — tę z Ewangelii — powtarzaną wielokrotnie o wyznaczonych porach.

Zbieżność tego opisu z późniejszymi aktami z południowej Francji jest uderzająca i jest jedną z mocniejszych przesłanek za tym, że coś stąd tam dotarło. Należy jednak pamiętać, że oba opisy wyszły spod pióra przeciwników — a ci mogli opisywać cudzą rzecz według schematu, który już znali.

Brak budynku i brak sprzętu miał skutek praktyczny: takiej wspólnoty nie dało się zlikwidować przez zburzenie czegokolwiek. To tłumaczy, dlaczego ruch trwał kilkaset lat mimo potępień, i dlaczego nie zostawił po sobie ani jednej budowli.

Na czym to stoiKroniki bizantyjskie o przesiedleniach; ślady wspólnoty paulicjańskiej pod Filippopolis przez następne stulecia; rozprawa z końca X wieku.

Pytanie, dlaczego nauka dualistyczna wybuchła akurat na tym terenie w dziesiątym wieku, ma odpowiedź lepszą niż „była bieda”. Cesarstwo bizantyjskie przez dwa stulecia przesiedlało tutaj, w okolice Filippopolis, ludność paulicjańską z pogranicza ormiańskiego — czyli gotową wspólnotę wyznającą naukę o dwóch początkach.

Robiono to świadomie i z powodów wojskowych: osadzano ich jako ludność graniczną przeciwko Bułgarom. Skutkiem ubocznym było wstawienie w środek świeżo ochrzczonego kraju społeczności, która odrzucała krzyż, obrazy i hierarchię — i która miała w tym kilkusetletnią wprawę.

Do tego dochodzi tło miejscowe: chłopstwo ochrzczone dekretem jedno pokolenie wcześniej, wyższy kler mówiący po grecku, ciężar podatkowy po wojnach Symeona i pamięć o wycięciu pięćdziesięciu dwu rodów. Każdy z tych składników jest poświadczony osobno.

Uczciwie trzeba powiedzieć, że związek między przesiedlonymi a późniejszym ruchem jest prawdopodobny, ale nie udowodniony: żadne źródło nie mówi wprost, że jedni nauczyli drugich. Mamy sąsiedztwo w czasie i w przestrzeni oraz podobieństwo nauki — i tyle.