Na czym to stoiSłowiańskie odpisy tej księgi z X–XV wieku; porównanie z greckim oryginałem; występowanie tych istot w sztuce kościelnej, a nie w zapisach mowy.

Wśród ksiąg przetłumaczonych tu w dziesiątym wieku była grecka księga o zwierzętach, w której każde zwierzę opisano i zaraz objaśniono jako znak rzeczy duchowej. Feniks powstający z popiołów znaczy zmartwychwstanie, pelikan karmiący pisklęta własną krwią — ofiarę, jednorożec dawający się ująć tylko dziewicy — wcielenie.

Z tego tłumaczenia, a nie z miejscowego podania, weszły do piśmiennictwa słowiańskiego istoty, które później uchodziły za rodzime. Księga rozeszła się stąd na Ruś i na południe, a jej opisy przeszły do malowideł, do haftu i do bajki.

Warto to trzymać w pamięci przy czytaniu o „słowiańskich potworach”. Znaczna ich część ma metrykę śródziemnomorską i drogę przez tę właśnie księgę, a nie przez tradycję ustną.

Nie dotyczy to wszystkiego: samodiwa, zmej i karakondżuł mają inne pochodzenie i osobną stronę w tym dziale. Różnica jest sprawdzalna — po tym, czy istota występuje w przekładzie, czy w zapisie mowy potocznej.

Na czym to stoiCerkiewne spisy ksiąg odrzuconych z XI–XVI wieku; najstarsze odpisy samych ksiąg wróżebnych, południowosłowiańskie.

Razem z księgami kościelnymi przetłumaczono tu z greki książki wróżebne: o tym, co znaczy grzmot w danym miesiącu, co znaczy dzień tygodnia, w który wypada Boże Narodzenie, co znaczy zaćmienie i co znaczy drganie części ciała.

Kościół wpisywał je na spisy ksiąg odrzuconych — i te spisy są dziś najlepszym dowodem, że książki krążyły. Zakazuje się tego, co ludzie robią, a nie tego, o czym nie słyszeli. Spisy prowadzono od jedenastego do szesnastego wieku i za każdym razem lista była dłuższa.

Droga tych ksiąg biegnie stąd na północ. Najstarsze zachowane odpisy są południowosłowiańskie, a ruskie są od nich późniejsze i zależne. Astrologia, która naprawdę krążyła w rękopisach słowiańskich, przyszła więc tą samą drogą co liturgia — z Bizancjum przez ten teren.

Osobna sprawa dotyczy tego, czego w tych książkach nie ma. Nie ma w nich żadnego śladu wróżbiarstwa miejscowego sprzed chrztu. To są przekłady greckich podręczników, przypisywanych zresztą cesarzom i prorokom dla powagi.

Na czym to stoiTysiące ułamków i kilka zachowanych całości z warsztatów przy stolicy, z datowaniem warstwowym.

W warsztatach przy stolicy robiono w tym czasie rzecz, której gdzie indziej się nie powtarza: ikony malowane farbami na glinianych płytkach i wypalane, często składane z kilkudziesięciu kawałków w jeden wizerunek. Zachowały się ich tysiące ułamków i kilka całości.

Wybór techniki ma wytłumaczenie praktyczne: obraz wypalony nie boi się wilgoci ani dymu świec, więc nadaje się na ścianę i na zewnątrz. Bywały nimi wykładane całe ściany wnętrz i posadzki.

Dla tego działu ważne jest, kiedy to powstało. Sto lat po chrzcie i pokolenie po sprowadzeniu uczniów z Moraw — czyli w tym samym czasie, gdy składano drugie pismo i tłumaczono księgi. Jest to więc jedna robota: państwo buduje sobie własny język liturgii, własne pismo i własny wygląd świątyni naraz.