Na czym to stoiPłaskorzeźba i trzy grupy napisów greckich zachowane w skale; datowanie z treści napisów.

W pionowej ścianie skalnej, na wysokości dwudziestu trzech metrów nad ziemią i w połowie wysokości urwiska, wykuto płaskorzeźbę naturalnej wielkości: jeździec w prawo, przed nim włócznia wbita w leżącego lwa, za nim biegnący pies. Nie ma w Europie drugiej takiej roboty w skale.

Wykucie tego w pionowej ścianie wymagało rusztowań albo zwisu na linach i kilku miesięcy pracy. Nie jest to więc pamiątka prywatna, tylko przedsięwzięcie państwowe, wykonane w miejscu, które widać z daleka i do którego nie da się podejść.

Wokół płaskorzeźby wykuto trzy grupy napisów po grecku, z czasów trzech kolejnych władców. Dotyczą spraw państwowych: układów z cesarstwem, wypłat, wypraw. To z nich, a nie z obrazu, wiadomo kiedy i po co całość powstała.

Kogo przedstawia jeździec, nie rozstrzygnięto. Propozycje są trzy: konkretny władca, bóg, albo jedno i drugie naraz — władca przedstawiony w sposób należny bogu. Układ sceny jest przy tym uderzająco podobny do trackich płyt z jeźdźcem, które leżą w tej samej ziemi i są od niej starsze o pięćset lat. Czy to zapożyczenie, czy zbieg — nie wiadomo.

Na czym to stoiKilkaset przedmiotów i elementów budowli ze znakiem; rozeta z Pliski w muzeum; brak jakiegokolwiek objaśnienia w źródłach pisanych.

Na kamieniach Pliski i Presławia, na cegłach, na ołowianych płytkach i na przedmiotach osobistych powtarza się prosty znak: dwie pionowe kreski, a między nimi trzecia, często z poprzeczkami. Znaleziono go w kilkuset miejscach.

Co znaczył, nie wiadomo. Proponowano znak władcy, znak rodu, znak przynależności warsztatu, oraz — najgłośniej — znak boga nieba. Ostatnia propozycja jest najsłabiej uzasadniona, a najczęściej powtarzana, bo jest najciekawsza.

Znak ten stał się w ostatnich dziesięcioleciach godłem ruchów odwołujących się do przedchrześcijańskiej wiary Prabułgarów. Warto wiedzieć, że to użycie jest współczesne i że żaden średniowieczny tekst nie wiąże tego znaku z żadnym bóstwem.

Osobno na terenie Pliski znaleziono brązową rozetę o siedmiu promieniach, z różnymi znakami na każdym. Bywa przedstawiana jako przyrząd astrologiczny, bo siedem promieni łatwo zestawić z siedmioma ciałami nieba znanymi starożytności. Jest to zestawienie kuszące i nieudowodnione.

Na czym to stoiWały, pałac i zabudowa odkopane i widoczne; bazylika postawiona po 864 roku nad wcześniejszą budowlą.

Pierwszą stolicę postawiono na otwartej równinie, bez naturalnej obrony, za to przy szlaku. Otoczono ją wałem ziemnym i rowem obejmującym około dwudziestu trzech kilometrów kwadratowych — więcej, niż miał wówczas Konstantynopol w murach.

W środku nie było jednak miasta w naszym rozumieniu. Stał tam kamienny pałac, zabudowania gospodarcze i — na przeważającej części obszaru — pastwiska oraz miejsce na obozowanie. Wał ogradzał więc teren dla ludzi i stad, a nie dla ulic.

Wewnątrz odkopano budowlę nazywaną z przyzwyczajenia świątynią: prostokątny gmach o grubych murach, bez przekonujących śladów kultu. Po chrzcie postawiono nad nią albo obok niej wielką bazylikę — jedną z największych w ówczesnej Europie. To nakładanie jest tu widoczne w kamieniu.

Do czego służyła budowla sprzed chrztu, nie wiadomo. Propozycje to świątynia, sala tronowa i zbiornik na wodę. Nazwa „świątynia” przylgnęła do niej w literaturze i jest powtarzana jako ustalenie, którym nie jest.

Na czym to stoiCmentarzyska z VIII–IX wieku z obu obrządkami; pochowania końskie; zmiana obrządku po 864 roku widoczna w warstwach.

Na kilku cmentarzyskach z tego okresu występują obok siebie dwa różne sposoby postępowania ze zmarłym: ciałopalenie z popiołami w naczyniu oraz złożenie ciała w jamie, często z głową skierowaną w określoną stronę. Oba obrządki są równoczesne.

Czyta się to zwykle jako ślad dwu ludności: słowiańskiej, która paliła, i prabułgarskiej, która składała w ziemi. Odczytanie jest prawdopodobne, ale trzeba je stawiać ostrożnie — obrządek bywa sprawą stanu i zamożności, nie tylko pochodzenia.

Przy części pochowań leżą końskie kości, rzędy i strzemiona, przy innych — naczynia i drobne ozdoby. W kilku wypadkach koń zabity i złożony osobno obok człowieka. To jest jedyny ślad obrzędu przybyszów, który mamy z ziemi, a nie z cudzej księgi.

Po chrzcie oba obrządki znikają w ciągu jednego pokolenia i zastępuje je pochowanie z głową na zachód, bez wyposażenia. Zmiana obrządku jest tu jedynym wskaźnikiem chrystianizacji, który daje się datować warstwą, a nie deklaracją.