Na czym to stoiDwaj królowie panujący jednocześnie z dwóch odrębnych rodów, dziedzicznie i dożywotnio, bez możliwości usunięcia się nawzajem; kapłaństwo dwóch postaci Zeusa, wyznaczona część z każdej ofiary i podwójna porcja przy wspólnym posiłku; żałoba państwowa po śmierci króla z udziałem ludności podległej; ofiara na granicy przed jej przekroczeniem i powtórna przed bitwą, z zawracaniem wojska przy złych znakach; obserwacja nieba raz na osiem lat i zawieszanie króla po przelocie gwiazdy w określonym kierunku.

Sparta posiadała dwóch królów jednocześnie, wywodzących się z odrębnych rodów, dziedzicznie i dożywotnio. Takie rozwiązanie nie miało odpowiednika w świecie greckim, a Spartanie tłumaczyli je opowieścią o bliźniętach, których nie dało się rozstrzygnąć pod kątem pierwszeństwa. Żaden z królów nie mógł usunąć drugiego, co przy wewnętrznym sporze paraliżowało miasto, a przy zgodzie dawało mu dwa dowództwa naraz.

Uprawnienia królów były przede wszystkim rytualne. W imieniu miasta składali ofiary, sprawując kapłaństwo dwóch postaci Zeusa. Otrzymywali wyznaczoną część z każdej ofiary i mieli prawo do dwóch porcji przy wspólnych posiłkach. W przypadku pogrzebu króla całe państwo ogłaszało żałobę wraz z udziałem podległej ludności, a zgromadzenia zawieszano.

Przed rozpoczęciem wyprawy król składał ofiarę przy granicy, a dopiero korzystne znaki pozwalały mu ją przekroczyć; tę czynność powtarzano tuż przed decydującą bitwą. Gdy wróżby okazywały się niepomyślne, wojsko wycofywało się — i takie sytuacje zdarzały się często, nawet w obliczu przeciwnika stojącego naprzeciw. Wróżbita towarzyszył armii jako osoba o kluczowym znaczeniu, a nie jako dodatek.

Był w tym jeden osobliwy mechanizm nadzoru. Raz na osiem lat urzędnicy obserwowali w bezksiężycową noc niebo, a przelot gwiazdy w określonym kierunku odczytywano jako zarzut wobec króla; wtedy zawieszano go w czynnościach i pytano wyrocznię. Odwołanie panującego odbywało się więc drogą obrzędową, nie przez głosowanie.

Na czym to stoiKarneje jako najważniejsze święto miast doryckich, obchodzone późnym latem ku czci Apollona pod przydomkiem odnoszącym się do barana; obóz ustawiany wojskowo w dziewięciu zadaszeniach po dziewięciu mężczyzn i wspólne posiłki na rozkaz; bieg uczestnika obwieszonego wełnianymi wstęgami, ścieganego przez pozostałych, z pomyślnym znakiem przy złapaniu; zakaz wyruszania na wojnę w czasie święta; relacja o odpowiedzi danej Atenom przed Maratonem i o przybyciu po bitwie; wysłanie pod Termopile jedynie oddziału królewskiego.

Karneje były najważniejszym świętem miast doryckich, obchodzonym późnym latem ku czci Apollona pod przydomkiem odnoszącym się do barana. Obóz ustawiano jak wojskowy, w dziewięciu zadaszeniach po dziewięciu mężczyzn, jedzono wspólnie na rozkaz, a jeden z uczestników, obwieszony wełnianymi wstęgami, biegł przed pozostałymi, którzy go gonili; złapanie go uchodziło za znak pomyślny dla miasta.

W czasie tego święta obowiązywał zakaz wyruszania na wojnę. Gdy Ateny wezwały pomocy przed bitwą pod Maratonem, Spartanie — wedle relacji — odpowiedzieli, że wyruszą po pełni, i przybyli po bitwie, żeby obejrzeć pobojowisko. Dziesięć lat później, w czasie tego samego święta, pod Termopile wysłano jedynie oddział królewski zamiast pełnego wojska.

Pokusa, żeby uznać to za wymówkę, jest duża i bywa powtarzana. Przeciw niej stoi jednak to, że Spartanie zatrzymywali się z powodu znaków i świąt także wtedy, gdy nic na tym nie zyskiwali, a nawet gdy tracili; a także to, że w obu przypadkach ostatecznie przyszli i bili się.

Dla tego działu jest to najistotniejsza karta o Sparcie. Kalendarz obrzędowy nie był tam jedynie ozdobą życia państwowego — stanowił ograniczenie twardsze niż rachunek wojskowy, i sąsiedzi musieli go uwzględniać w planach tak samo jak pory roku.

Na czym to stoiUrząd czterech wysłanników do wyroczni delfickiej, po dwóch mianowanych przez każdego z królów; utrzymanie ich na koszt publiczny przy królewskim stole; przechowywanie przywiezionych odpowiedzi i dostęp królów do zapisu; doraźne poselstwa innych miast wobec stałej łączności utrzymywanej przez Spartę; pytania dotyczące wymarszu, praw, roszczeń, głodu i zarazy; zachowane oskarżenia o przekupienie wyroczni zakończone skazaniem i wygnaniem.

W Sparcie istniał osobny urząd: czterech mężczyzn, po dwóch mianowanych przez każdego z królów, których zadaniem było jeżdżenie do wyroczni delfickiej, zadawanie pytań w imieniu państwa i przywożenie odpowiedzi. Żywiono ich na koszt publiczny przy królewskim stole, a przywiezione wyrocznie przechowywano; królowie mieli do nich dostęp i pilnowali zapisu.

Jest to rzecz wyjątkowa nawet jak na grecką staranność w sprawach rytualnych. Inne miasta wysyłały poselstwa doraźnie, przy konkretnej sprawie; Sparta utrzymywała stałą łączność z wyrocznią jako częścią aparatu państwowego, a przechowywane odpowiedzi tworzyły zbiór, do którego można było wrócić.

Każde pytanie dotyczące codziennych spraw było przedstawiane wyroczni: czy należy podjąć działanie, przyjąć prawo, uznać roszczenia innych, czy też stawić czoła klęskom głodu lub zarazy. Odpowiedzi rzadko były wieloznaczne, jak chce tradycja; częściej stanowiły wybór między dwiema przedstawionymi opcjami lub polecenie konkretnego obrzędu.

Bywały też przedmiotem gry. Zachowały się oskarżenia o przekupienie wyroczni w sprawie następstwa tronu, zakończone skazaniem i wygnaniem osób po obu stronach — co oznacza, że sami Grecy liczyli się z możliwością fałszerstwa i traktowali je jako przestępstwo, a nie jako podważenie samej wyroczni.