Na czym to stoiCiągłość osadnicza w jednej jaskini od paleolitu po neolit; narzędzia krzemienne i kości zwierząt z warstw najstarszych; muszle, kości ryb głębinowych i obsydian z Melos, oddalonej o sto pięćdziesiąt kilometrów przez otwarte morze; ziarna zbóż uprawnych, kości owiec i kóz oraz pierwsze naczynia w warstwach wyższych; warstwa przejściowa, w której zbieractwo i uprawa występują obok siebie; pochówki w obrębie zamieszkanej jaskini.

Nad zatoką w Argolidzie leży jaskinia, w której warstwy osadnicze układają się jedna na drugiej przez kilkadziesiąt tysięcy lat — od czasów, gdy poziom morza był o sto metrów niższy i brzeg biegł kilka kilometrów dalej, po epokę, w której na tym samym miejscu wypalano już garnki. Jest to w Europie przypadek rzadki: zwykle stanowiska urywają się i zaczynają gdzie indziej, a tu jedno miejsce przechowało całą drogę.

Z najstarszych warstw nie pochodzą ani narzędzia wykonane z krzemienia, ani kości zwierząt polowanych w krajobrazie, którego już nie ma. Wyżej znajdują się muszle, kości ryb głębinowych i dziko rosnące ziarna roślin, a także obsydian sprowadzony z oddalonej o sto pięćdziesiąt kilometrów przez otwarte morze wyspy Melos. Jest to jeden z najstarszych dowodów na dalekomorską żeglugę: ktoś podejmował wyprawy, aby pozyskać ten kamień i powracał.

Jeszcze wyżej leżą ziarna zbóż uprawnych, kości owiec i kóz oraz pierwsze naczynia. Przejście od zbierania do uprawy widać tu nie jako skok, lecz jako warstwę przejściową o grubości kilkudziesięciu centymetrów, w której jedno i drugie występuje obok siebie przez pokolenia.

O tym, w co ci ludzie wierzyli, nie wiemy prawie nic — nie zostawili ani wizerunku, ani budowli obrzędowej, ani czytelnego pochówku w każdej warstwie. Wiemy natomiast, że grzebali swoich zmarłych w tej samej jaskini, w której mieszkali, i że przynosili tu rzeczy z bardzo daleka. To dwa fakty, od których zaczyna się każda rozmowa o religii tego obszaru, i dłużej niż one nie wolno się posunąć.

Na czym to stoiOsady narosłe z własnych gruzów w kopce; kilka tysięcy mieszkańców Sesklo w szczycie; domy z suszonej cegły na kamiennej podmurówce, część dwukondygnacyjna, ustawione wzdłuż ulic; sześć koncentrycznych obwodów kamiennych w Dimini i większy dom z przedsionkiem i paleniskiem pośrodku; naczynia malowane czerwienią na jasnym tle; gliniane figurki kobiece i stemple o nieznanym przeznaczeniu.

W Tesalii, na płaskich wzgórzach nad żyzną równiną, leżą osady zamieszkiwane przez tysiąclecia tak długo, że narosły z własnych gruzów w kopce widoczne z daleka. Sesklo liczyło w szczycie kilka tysięcy mieszkańców i miało regularne domy z suszonej cegły na kamiennej podmurówce, część o dwóch kondygnacjach, ustawione wzdłuż czegoś, co bez naciągania można nazwać ulicami.

W pobliskim Dimini zachowało się sześć koncentrycznych obwodów kamiennych, a pośrodku dom większy od pozostałych, z przedsionkiem i paleniskiem — układ, który powtórzy się dwa tysiące lat później w pałacach mykeńskich. Spór o te obwody trwa i nie został rozstrzygnięty: jedni widzą w nich obronę, drudzy tarasy podtrzymujące stok, jeszcze inni granice oddzielające grupy mieszkańców od siebie.

Wyroby są nieoczekiwanie wyrafinowane. Naczynia malowane w geometryczne wzory czerwienią na jasnym tle, figurki kobiece z gliny — siedzące, stojące, niekiedy z dzieckiem — oraz stemple gliniane o wzorach, których przeznaczenie nie jest znane: mogły znaczyć ciało, tkaninę albo chleb.

Nad wszystkim wisi pytanie, na które nie ma odpowiedzi: czy figurki są wizerunkami bóstwa, zabawkami, znakami płodności, czy portretami. Znajdowane są w domach, w śmietniskach i w grobach, a więc bez jednego miejsca, które rozstrzygałoby o ich randze. Kto nazywa je „boginią matką", dopowiada rzecz, której w ziemi nie ma.

Na czym to stoiFigury z miejscowego marmuru o skrajnie uproszczonej formie, z ramionami złożonymi na brzuchu i nosem jako jedynym wypukłym szczegółem twarzy; rozmiary od kilkunastu centymetrów do naturalnej wielkości; stopy uniemożliwiające stanie i układanie figur na plecach w grobach; ślady farby na oczach, ustach, włosach i policzkach widoczne w świetle ukośnym; znaczna część znanych egzemplarzy bez udokumentowanego pochodzenia.

Na wyspach Morza Egejskiego, w trzecim tysiącleciu przed naszą erą, wykonywano figury ludzkie z miejscowego marmuru, charakteryzujące się skrajnie uproszczoną formą: płaską i wydłużoną, z ramionami złożonymi na brzuchu oraz nosem stanowiącym jedyny wypukły szczegół twarzy. Rozmiary tych figur wahały się od kilkunastu centymetrów do naturalnej wielkości.

Dwie rzeczy w nich zaskakują. Po pierwsze, stopy są ustawione tak, że figura nie może stać — była przeznaczona do leżenia albo do podtrzymywania, i znajdowana jest najczęściej w grobach, ułożona na plecach. Po drugie, ich sławna biel jest przypadkiem: pod światłem ukośnym widać na powierzchni ślady farby, którą malowano oczy, usta, włosy i wzory na policzkach. Oryginały były kolorowe, a my podziwiamy je odarte.

Wpływ, jaki wywarły na rzeźbę dwudziestego wieku, jest przy tym nieproporcjonalny do tego, co o nich wiadomo. Nie znamy ani nazwy ludu, który je robił, ani jego mowy, ani przeznaczenia figur poza tym, że towarzyszyły zmarłym — a i to nie zawsze, bo część pochodzi z osad.

Rynek dołożył tu osobny kłopot. Popyt na „cykladzkie idole" w dwudziestym wieku był tak duży, że znaczna część znanych egzemplarzy pochodzi z niekontrolowanych wykopów albo jest podrobiona; przy wielu nie wiadomo, skąd konkretnie pochodzą. Zbiór, na którym opiera się nasza wiedza, jest więc w części zbiorem przedmiotów bez metryki.