Na czym to stoiCztery sposoby użycia renifera: zaprzęg do sań, jazda wierzchem z siodłem przesuniętym na łopatki, oswojony wabik do podejścia dzikiego stada, dojenie samic dające tłuste mleko w małych ilościach; podział wedle krajobrazu — zaprzęg i wielkie stada w tundrze, wierzchowiec i kilkunastosztukowe stado w tajdze; późne wykształcenie się hodowli wielkostadnej pod wpływem handlu futrem, podatku w skórach i rynku.

Ten sam gatunek obsługiwany jest na północy Eurazji na cztery różne sposoby i prawie nigdzie na wszystkie naraz. Zaprzęgano go do sań — tak robią Nieńcy i Czukcze; ujeżdżano wierzchem, z siodłem przesuniętym na łopatki — tak robią Ewenkowie i część ludów tajgi; używano oswojonego zwierzęcia jako wabika, żeby podejść dzikie stado; wreszcie dojono samice, co daje mleko tłuste, ale w ilościach śmiesznie małych.

Sposób wykorzystania reniferów zależy od krajobrazu: w rozległej tundrze opłacalne jest używanie zaprzęgów i dużych stad pędzonych na znaczne dystanse; natomiast w gęstej tajdze sanie stają się zbędne, a zwierzęta noszą jeźdźców oraz ładunki, tworząc niewielkie stada służące głównie do transportu pożywienia zdobytego podczas polowań.

Wbrew obiegowemu obrazowi hodowla wielkostadna — ta z tysiącami zwierząt i z corocznym przepędem przez pół półwyspu — nie jest pradawna. Wykształciła się późno, w ostatnich kilkuset latach, pod wpływem handlu futrem, podatku płaconego w skórach i zapotrzebowania rynku. Wcześniejszy układ opierał się na niewielkich stadach przy łowiectwie.

Ma to skutek, o którym trzeba pamiętać przy każdej karcie tego działu. Obraz „odwiecznego pasterza reniferów" jest po części młodszy niż wiek nowożytny i powstał razem z gospodarką pieniężną — a mimo to obrzęd, zakaz i kalendarz przywiązane do stada są starsze i przeniosły się na nowy sposób życia, zamiast zniknąć razem ze starym.

Na czym to stoiNajwęższe miejsce cieśniny poniżej dziewięćdziesięciu kilometrów, z dwiema wyspami w zasięgu wzroku od siebie; przejście łodzią w ciągu godzin, zimą także po lodzie; przepływ żelaza i wyrobów metalowych z Azji, tytoniu i herbaty z Syberii oraz futer, skór i wyrobów z kości w drugą stronę; zapożyczenia językowe i wspólne elementy obyczaju po obu stronach; wyroby metalowe pochodzenia azjatyckiego w warstwach alaskańskich sprzed kontaktu morskiego z Europą; podobieństwa w budowie harpuna, kroju odzieży i zdobieniu kości po obu brzegach.

Cieśnina Beringa ma w najwęższym miejscu niecałe dziewięćdziesiąt kilometrów, a pośrodku leżą dwie wyspy w zasięgu wzroku od siebie. Przejście łodzią zajmuje godziny, a zimą bywało możliwe po lodzie. Nie była to więc nigdy granica — była drogą, po której towary i wiadomości chodziły w obie strony od tysiącleci.

Szło tędy żelazo i wyroby metalowe z Azji na Alaskę, tytoń i herbata z Syberii, w drugą stronę futra, skóry i wyroby z kości. Szły też słowa: zapożyczenia widoczne po obu stronach, oraz obyczaje — kształty przedmiotów, wzory na strojach, elementy świąt i zaproszenia na zimowe zjazdy, na które przyjeżdżano zza wody.

Wymiana ta jest stara. Wyroby metalowe pochodzenia azjatyckiego pojawiają się w warstwach alaskańskich na długo przed jakimkolwiek kontaktem morskim z Europą, a podobieństwa w budowie harpuna, w kroju odzieży i w zdobieniu kości ciągną się po obu brzegach przez całe stulecia. Archeolog ma z tym kłopot odwrotny niż zwykle: nie brak śladów kontaktu, lecz trudność z ustaleniem, która strona co wymyśliła.

Nie bez przyczyny temat ten znajduje się pośrodku strony porównawczej. Podobieństwa między Azją a Ameryką w tej części świata nie są zagadką ani tajemnicą — są skutkiem długotrwałego sąsiedztwa, które trwało przez tysiące lat i zostało przerwane dopiero za życia ludzi współcześnie żyjących. Jak dokładnie wyglądało to przecięcie i kogo rozdzieliło, opisuje strona o Czukotce i Kamczatce.

Na czym to stoiOwalny lub miskowy bęben saamski z malowanym układem znaków i wędrującym po nim wskaźnikiem, którego położenie odczytuje się jako odpowiedź; okrągły bęben syberyjski trzymany od spodu za krzyżowy uchwyt, często z brzękadłami i bez drobiazgowego malowania; płaska obręcz z cienką błoną u Inuitów i Yup'ików, służąca do śpiewu własnego i do pojedynku na wyśmianie.

Bęben saamski ma kształt owalny lub miskowy, ze skórą zdobioną malowanym układem znaków: postacie, zwierzęta, budynki i kierunki. Po tak namalowanej powierzchni przesuwany jest wskaźnik – pierścień lub kostka – a jego położenie odczytuje się jako odpowiedź po uderzeniach. Łączy w sobie rolę instrumentu i przyrządu do wróżenia.

Bęben syberyjski, rozciągający się od Nieńców po Ewenków, jest okrągły i trzymany za krzyżowy uchwyt ze skóry, drewna lub żelaza, często z brzękadłami. Zwykle nie zdobi go drobiazgowy malunek; ważniejsze są dźwięk i działania prowadzącego obrzęd niż powierzchnia.

Bęben inuicki i jupicki jest trzecią rzeczą: szeroką płaską obręczą z cienką błoną, na której stosuje się technikę gry nieznaną dwóm pozostałym. Szczegółowy opis tej techniki znajdziesz w rozdziale o Inuitach. Najważniejsze jest tutaj to, do czego służy: nie używa się go do wróżb ani do podróży rytualnej, lecz do własnego śpiewu oraz pojedynków na wyśmianie, które rozstrzygane są przed całą społecznością.

Jest to najlepszy w tym dziale dowód na to, że podobieństwo widziane z daleka rozsypuje się z bliska. Trzy przedmioty nazywane jednym słowem robi się inaczej, trzyma inaczej, gra się na nich inaczej i używa do czego innego — a łączy je głównie to, że obcy przybysz zapisał wszystkie trzy jako „bęben szamana".