Skąd to wiadomoWybór miejsca w 324 roku i poświęcenie miasta w 330; plan wytyczony od nowa z kościołami; posąg na kolumnie z promieniami wokół głowy; trójnóg przywieziony z Delf i obelisk z Egiptu ustawione na torze wyścigowym

W 324 roku, po zwycięstwie nad rywalem, cesarz wybrał na nową stolicę grecką osadę nad cieśniną i w ciągu sześciu lat wytyczył tam miasto. Poświęcono je w 330 roku. Różnica wobec Rzymu jest zasadnicza i rzadko stawiana wprost: Rzym narastał przez tysiąc lat wokół świątyń, ołtarzy i miejsc obrzędowych, których nie dało się usunąć bez rozbierania samego miasta. Tutaj plan powstał od nowa, a w planie były kościoły.

Nie znaczy to, że nowa stolica była miastem wyłącznie chrześcijańskim. Stały w niej świątynie dawnych bogów, a plac główny zdobił posąg na kolumnie, w którym cesarz kazał się przedstawić z promieniami wokół głowy — znakiem należącym do kultu słońca. Przez pierwsze dziesięciolecia obie rzeczy stały obok siebie i nikogo to nie raziło. Wyłączność przyszła dopiero pod koniec stulecia.

Miasto obrabowano przy tym z całego świata. Zwożono do niego posągi, kolumny i obeliski z dawnych sanktuariów greckich i egipskich — na torze wyścigowym stanął trójnóg z Delf, odlany z broni zdobytej na Persach osiemset lat wcześniej, oraz obelisk przywieziony z Egiptu. Stolica chrześcijańska zbudowała swoją okazałość z łupów sanktuariów, które właśnie zamykano.

Warto zauważyć, że nowa religia nie musiała wypierać starej ze wspólnej przestrzeni, gdyż ta była całkiem nowa. To kluczowy powód odmienności procesu przechodzenia na chrześcijaństwo na Wschodzie i Zachodzie oraz wyjaśnienie, dlaczego cesarz mógł wcześnie i głęboko ingerować w sprawy Kościoła.

Skąd to wiadomoBudowa w latach 532–537 po zamieszkach; kierownictwo powierzone ludziom zajmującym się geometrią i mechaniką; kopuła o średnicy około trzydziestu jeden metrów z wieńcem czterdziestu okien u podstawy; zawalenie w 558 i odbudowa o większej wysokości i mniejszej rozpiętości; mozaika ze szkła odchylanego od płaszczyzny

Po zamieszkach, w których spłonęła poprzednia budowla, cesarz kazał wznieść kościół w pięć lat — od 532 do 537 roku. Zadanie powierzono nie budowniczym, lecz dwóm ludziom zajmującym się geometrią i mechaniką, co samo w sobie mówi o skali zamiaru. Kopuła ma około trzydziestu jeden metrów średnicy i spoczywa na czterech łukach, a u jej podstawy biegnie wieniec czterdziestu okien.

Te okna są całym pomysłem. Światło wchodzące ciasnym pierścieniem tuż nad miejscem, gdzie kopuła styka się z murem, sprawia, że z dołu nie widać podparcia — czasza wygląda, jakby nic jej nie trzymało. Zapisy z epoki mówią wprost, że sprawia wrażenie zawieszonej na łańcuchu spuszczonym z nieba, i to wrażenie było zamierzone, a nie przypadkowe.

Cena była wysoka. Konstrukcja rozpychała się na boki mocniej, niż przewidziano, mury zaczęły się wychylać jeszcze w trakcie budowy, a w 558 roku, po trzęsieniach ziemi, kopuła runęła. Odbudowano ją wyżej i o mniejszej rozpiętości, co zmniejszyło rozpór — i w tej postaci stoi do dziś, przetrwawszy kilkanaście silnych trzęsień.

Wnętrze wyłożono marmurami sprowadzanymi z całego basenu Morza Śródziemnego i mozaiką na złotym tle, kładzioną tak, że sześciany szkła lekko odchylano od płaszczyzny — dzięki temu złoto nie świeci równo, tylko migocze przy każdym ruchu patrzącego. Jest to rozwiązanie techniczne w służbie wrażenia i pokazuje, jak precyzyjnie ten obraz był zaprojektowany.

Skąd to wiadomoZakaz nauczania przez nieochrzczonych z 529 roku i ustanie działalności szkoły ateńskiej; wyjazd nauczycieli do Persji i ich powrót zabezpieczony warunkiem traktatu; kodyfikacja prawa w latach 529–534 w czterech częściach; ponowne odkrycie zbioru w Italii w XI wieku i nauczanie prawa na uniwersytetach

W 529 roku wydano zakaz nauczania przez tych, którzy nie przyjęli chrztu, co w praktyce zamknęło szkołę filozoficzną w Atenach działającą od blisko dziewięciuset lat. Część jej nauczycieli wyjechała do Persji; wrócili po kilku latach na mocy warunku wpisanego do traktatu pokojowego, który zapewniał im nietykalność. Jest to jeden z nielicznych wypadków, gdy los filozofów stał się przedmiotem umowy międzypaństwowej.

W latach 529-534 rozpoczęto ambitny projekt skodyfikowania całego prawa rzymskiego, który przetrwał dłużej niż cesarstwo. Zebrano ustawy, wyciągi z prac prawniczych, opracowano podręczniki dla studentów oraz uwzględniono bieżące regulacje. Usunięto sprzeczności, skrócono powtórzenia i ogłoszono kompleksowy zbiór jako obowiązujący, eliminując to, co istniało wcześniej.

Rezultat tego przedsięwzięcia jest widoczny do dziś w połowie Europy. Po ponownym odkryciu tych ksiąg w Italii w XI wieku, stały się one podstawą nauczania prawa na uniwersytetach, a przez to fundamentem porządków prawnych kontynentu. Pojęcia używane obecnie w polskim kodeksie cywilnym przeszły tę właśnie drogę.

Zestawienie obu wydarzeń w jednym roku jest pouczające i nie należy go wygładzać w żadną stronę. To samo panowanie zamknęło najstarszą szkołę filozoficzną Zachodu i ocaliło jego prawo. Jedno i drugie było świadomym porządkowaniem: usuwano to, co uznano za sprzeczne z nowym ładem, i utrwalano to, co uznano za użyteczne.

Skąd to wiadomoZwoływanie soborów powszechnych i zatwierdzanie ich uchwał przez cesarza; zatwierdzanie wyboru patriarchy; wejście do przestrzeni ołtarzowej przy koronacji; tytulatura stawiająca cesarza na równi z apostołami i pochówek w kościele ku ich czci; wypadki odmowy komunii i publicznej pokuty; stodwudziestoletni spór o ikony rozstrzygnięty wbrew woli cesarzy

Pozycja cesarza wschodniego wobec Kościoła nie ma odpowiednika na Zachodzie. Cesarz zwoływał sobory powszechne i zatwierdzał ich uchwały, zatwierdzał wybór patriarchy stolicy, a przy koronacji i w czasie liturgii wchodził do przestrzeni ołtarzowej, do której świeccy nie mieli dostępu. W tytulaturze pojawia się określenie stawiające go na równi z apostołami; pochowano go w kościele wzniesionym ku ich czci.

Bywa to nazywane podporządkowaniem Kościoła państwu i jest to uproszczenie, przeciw któremu przemawiają konkretne zdarzenia. Cesarzowi odmawiano komunii po rozlewie krwi i zmuszano go do publicznej pokuty; patriarchowie występowali przeciw cesarskim rozstrzygnięciom w sprawach wiary i bywali za to usuwani, ale bywali też przywracani pod naciskiem. Spór o ikony toczył się przez sto dwadzieścia lat mimo woli kolejnych cesarzy i zakończył się nie po ich myśli.

Ostrożniejszy opis brzmi tak: cesarz miał nad Kościołem władzę administracyjną bardzo rozległą i władzę doktrynalną żadną, choć nieustannie próbował tę drugą wywodzić z pierwszej. Napięcie między jednym a drugim jest osią wewnętrznych dziejów tego państwa i wraca w każdym stuleciu.

Dla kontrastu z Zachodem: tam biskup Rzymu stopniowo uwalniał się spod władzy świeckiej i tworzył swoją własną jurysdykcję, co doprowadziło do sporów o mianowanie biskupów oraz dwóch stuleci napięć z cesarzami. Na Wschodzie tego rodzaju konfliktu nie było, gdyż nie istniała potrzeba takich starć — to stanowi jedną z najistotniejszych różnic między obiema częściami dawnego imperium.

Skąd to wiadomoZwożenie relikwii do stolicy przez kilka stuleci i dysponowanie nimi przez cesarza, w tym zastawianie pod pożyczki; obnoszenie wizerunku po murach podczas oblężenia w 626 roku; wywiezienie relikwii po zdobyciu miasta w 1204 roku i ich obecność w katedrach Europy Zachodniej

Przez kilka stuleci zwożono do stolicy relikwie z całego Wschodu: szczątki apostołów, przedmioty związane z męką, wreszcie tkaniny uznawane za należące do Matki Bożej. Zbiór był największy w chrześcijaństwie i stanowił część majątku państwa, a nie tylko Kościoła — cesarz nimi dysponował, obdarowywał nimi sojuszników i zastawiał je pod pożyczki.

Wyobrażenie związane z relikwiami w stolicy było praktyczne – miasto uważano za chronione nie przez mury, lecz przez obecność świętych przedmiotów. W czasie oblężenia w 626 roku, gdy główne wojska były daleko, obnoszono po murach wizerunek Bogurodzicy, a po odparciu ataku zwycięstwo przypisano jej bezpośrednio. Ten sposób postrzegania ochrony powtarzano kilkakrotnie.

Rzecz miała drugą stronę, którą trzeba podać. Miasto o takiej zawartości stało się celem. Gdy w 1204 roku weszli do niego krzyżowcy, relikwie stały się głównym łupem i rozeszły po katedrach Europy Zachodniej, gdzie znaczna ich część jest do dziś. Ochrona, w którą wierzono, nie zadziałała akurat przeciw chrześcijanom.

Przypadek Bizancjum dostarcza pouczającego przykładu dla dziejów wierzeń, ponieważ przedstawia uniwersalny mechanizm: obiekt uznawany za gwarancję bezpieczeństwa staje się jednocześnie powodem, dla którego pragnie się go zdobyć. Ten sam wzorzec można dostrzec w skarbach świątynnych Grecji, złocie z Delf oraz paladium ze Starej Boleslavi.

Skąd to wiadomoZałożenie Konstantynopola w 330 roku; podział imperium w 395; upadek części zachodniej w 476; przejście administracji na grekę w VII wieku; rękopisy greckie przepisywane w klasztorach przez tysiąc lat

Konstantynopol założono w 330 roku jako nową stolicę imperium rzymskiego. Po podziale z 395 roku część wschodnia trwa dalej, a po upadku zachodniej w 476 zostaje jedynym cesarstwem rzymskim — i tak siebie nazywa aż do końca. Określenie „bizantyjski" ukuto w XVI wieku, ponad sto lat po upadku państwa, i żaden jego mieszkaniec nigdy go o sobie nie użył.

W VII wieku nastąpił przełom językowy. Do tego czasu łacina była urzędowym i wojskowym językiem imperium, chociaż ludność mówiła po grecku. Za panowania Herakliusza greka stała się językiem administracji, a tytuł cesarza przyjął formę grecką. Od tej pory państwo rzymskie z nazwy było greckie pod względem języka, liturgii i wykształcenia.

To właśnie tam przetrwała grecka literatura. Dzieła Homera, tragików, filozofów i matematyków przepisywano w klasztorach i szkołach przez tysiąc lat; ogromna większość tekstów greckich, które dziś mamy, przeszła przez ręce bizantyjskich kopistów. Bez tego pośrednictwa nie byłoby ani europejskiego odrodzenia, ani wiedzy o samej Grecji.

Religijna tożsamość tego państwa sięga głęboko chrześcijańskich korzeni, lecz pod spodem wciąż można dostrzec pozostałości dawnych zwyczajów: w nazwach miesięcy, obchodach rocznicowych, praktykach związanych ze zmarłymi oraz wyobrażeniach istot nocnych. Osobny rozdział przedstawia, jak te elementy przetrwały pod osmańskim panowaniem – tam ciągłość jest najbardziej widoczna.

Skąd to wiadomoWprowadzenie broni około 672 roku podczas oblężeń stolicy od morza; wyrzucanie mieszaniny pod ciśnieniem przez rurę na dziobie okrętu i palenie się na wodzie; podział wiedzy między kilka rodzin i przekaz z ojca na syna; ostrzeżenia przed ujawnieniem zapisane w źródłach; brak potwierdzonej receptury

W roku 672, podczas pierwszych oblężeń stolicy od strony morza, wprowadzono broń, która przesądziła o wyniku kilku wojen: mieszaninę łatwopalną wyrzucaną pod ciśnieniem przez metalową rurę na dziobie okrętu. Ta substancja paliła się na powierzchni wody, nie mogła zostać ugaszona wodą i wywoływała panikę po stronie przeciwnej, niewspółmierną do rzeczywistych strat.

Skład był tajemnicą państwową obwarowaną w sposób, jakiego nie stosowano wobec niczego innego. Wiedzę dzielono między kilka rodzin, przekazywano ją z ojca na syna, a zapisy z epoki ostrzegają przed jej ujawnieniem w słowach zarezerwowanych dla świętokradztwa. Skutek był taki, jak przy każdej wiedzy trzymanej wąsko: gdy łańcuch przekazu się urwał, przepadła całkowicie.

Dziś nie wiadomo, co to było. Wskazuje się na ropę naftową z okolic Morza Czarnego jako składnik podstawowy, z dodatkami zagęszczającymi i podnoszącymi temperaturę, ale żadna z proponowanych receptur nie została wykazana, a próby odtworzenia dają rzeczy podobne, nie tożsame. Trudność dotyczy zresztą nie tylko składu, lecz i urządzenia, które musiało wytrzymać ciśnienie i temperaturę.

Dla tego działu sprawa ma sens głębszy niż militarny. To najlepszy przykład wiedzy, która przepadła nie w wyniku zniszczenia zapisów, lecz przez sposób jej przechowywania — jako sekret. Ten mechanizm odpowiada też za utratę licznych technik rzemieślniczych i obrzędowych opisywanych w innych działach: to, czego nie można było zapisać, zaginęło wraz z ostatnią osobą, która je znała.

Skąd to wiadomoKary przewidziane w przejętym prawie rzymskim i wystąpienia pisarzy kościelnych; horoskopy stawiane na moment koronacji i założenia miasta; rozdzielenie dozwolonego rachunku ruchu ciał niebieskich od zakazanego przepowiadania losu; przepisywanie greckich podręczników astrologicznych w skryptoriach; wywóz rękopisów do Italii po 1453 roku

Stosunek cesarstwa wschodniego do astrologii jest jednym z najlepszych przykładów rozdźwięku między przepisem a praktyką, jaki mamy w całym atlasie. Prawo rzymskie, przejęte i potwierdzone, przewidywało za wróżenie z gwiazd surowe kary, a pisarze kościelni zwalczali ją jako zaprzeczenie wolnej woli. Jednocześnie na dworze trzymano ludzi liczących położenia planet, a horoskopy stawiane na moment koronacji albo założenia miasta są poświadczone.

Rozdzielano przy tym dwie rzeczy, i to rozdzielenie jest tu najciekawsze. Badanie ruchu ciał niebieskich i rachunek pozostawały dozwolone i cenione, bo służyły kalendarzowi, wyznaczaniu daty świąt i żegludze. Zakazane było przepowiadanie losu ludzi — zwłaszcza losu cesarza, bo pytanie o to, kiedy panujący umrze, było pytaniem o spisek. Sprawy sądowe o astrologię są w znacznej części sprawami o zdradę.

Wartość bizantyńska dla dziejów tej dziedziny polega jednak na czymś innym niż na własnej praktyce. To tam przepisywano przez tysiąc lat greckie podręczniki astrologiczne z okresu rzymskiego, które bez tych odpisów nie dotarłyby do nas w ogóle. Ten sam mnich, którego reguła zakazywała wróżenia, kopiował tablice, z których dziś korzysta badanie dziejów astrologii.

Po 1453 roku rękopisy te powędrowały wraz z uciekinierami do Italii i weszły w obieg akurat w momencie, gdy tamtejsze dwory szukały wiedzy dawnej. Znaczna część tego, co Europa Zachodnia uznała w XV i XVI wieku za odkrycie mądrości starożytnej, przyszła z bizantyńskich bibliotek w tobołkach ludzi uciekających przed wojną.

Skąd to wiadomoSen w wydzielonej sali sanktuarium jako zabieg leczniczy w tradycji greckiej; kościoły przy grobach świętych uznawanych za uzdrawiających i sen przy nich; zbiory opisów uzdrowień o budowie takiej samej jak wcześniejsze greckie; dokumenty fundacyjne szpitali klasztornych wymieniające liczbę łóżek i obowiązki lekarzy

W starożytnych sanktuariach greckich chorzy spędzali noc w wydzielonych pomieszczeniach, licząc na to, że bóstwo objawi im się we śnie i albo uzdrowi ich, albo podsunie radę dotyczącą leku. Ta praktyka nie zniknęła wraz z zamknięciem świątyń — przeniosła się do kościołów zbudowanych przy grobach świętych uznawanych za uzdrawiających, zwłaszcza pary lekarzy, którzy rzekomo leczyli bez wynagrodzenia. Chorzy kładli się spać obok ich mogił i rankiem opowiadali swoje sny kapłanom.

Zbiory opisów uzdrowień prowadzone przy tych kościołach są zbudowane dokładnie tak samo jak wcześniejsze greckie: przypadek po przypadku, z imieniem, chorobą, treścią snu i wynikiem. Zmieniło się imię tego, kto przychodzi we śnie, i to jest — przy uczciwym czytaniu — główna zmiana. Sam zabieg, miejsce, oczekiwanie i sposób zapisu pozostały te same.

Przeczytany tekst nie jest ani krytyką, ani odkryciem. Stanowi on obserwację, którą ten atlas przedstawia w kilkunastu lokalizacjach: kiedy zmienia się religia, najpierw ulegają zmianie imiona, potem obrzęd, a najwolniej miejsce i potrzeba. Osoba pozbawiona lekarza, mająca chorego w domu, zawsze uda się tam, gdzie zwyczajowo odbywano praktyki religijne.

Szpitale przy bizantyńskich klasztorach miały oddziały i personel medyczny zgodnie z ustalonymi regułami przyjęć pacjentów. Zachowane dokumenty fundacyjne wymieniają liczbę łóżek oraz obowiązki lekarzy. Medycyna konwencjonalna i praktyki religijne często współistniały w tych samych budynkach, co powinno ograniczać postrzeganie tego okresu jako czasu wyłącznie wiary w cuda.